SEPURA ….

“Pripun, mak?” pitakonku marang emak.

“Pripun apane?” emak genti takon.

“ Ampun ngoten ta, mak. Bapak niku sakniki empun kritis, napa  emak boten mesakaken ?” anggonku takon dakati-ati banget supaya ora  gawe nesune emak.

“Kritis ya ben, ora ya ben,” wangsulane emak isih panggah sengol, mratandhakake yen isih lara atine.

“Nggih ampun ngoten. Ampun ngantos kedlarung-dlarung ta. Sing empun nggih empun, ampun diterus-terusne. Mosok kaluputan digawa nganti tumekane pati ?” anggonku ngarih-arih marang emak supaya emak gelem menehi sepura marang bapak.

“Ya ben disangga dhewe .”

“Bapak niku, yen boten angsal sepurane sampayen, boten saged gangsar anggene lelaku,” kandhaku tetep ngati-ati  supaya emak ora kagelan.

“Ya ben. Rak wis ana sing mateni.”

Aku kaget krungu wangsulane emak, banjur takon ,“Lha sing mateni sinten?”

“Ya malaekat.” wangsulane emak isih panggah atos wae.

“Yen malaekat  pancen empun kuwajibane. Sampeyan boten sisah melok-melok. Kalih malih yen sampeyan melok – melok dadi seje perkarane. Bisa – bisa sampeyan mlebu penjara,” kandhaku.

“Lha ngapa aku melok – melok ? Wong lanang kok selawase urip bisane mung gawe larane ati wae. Aku melu bapakmu iku durung tau ngrasakake kepenak.”

Mentas  emak  kandha ngono aku meneng, emak uga meneng. Suwe aku lan emak mung meneng – menengan.Batinku satemene ya ngguyu krungu wangsulane emak sing kaya ngono,  nanging kepriye, aku dhewe ora bisa nyalahake emak, mula guyuku mung dakempet wae.

Aku mono jejere mung anak mantu. Sing dakpek bojo anake wedok sing nomer loro. Emak neng omah urip ijen, ora ana sing ngopeni.  Anak-anak wis padha mentas,. Lan wis gawe omah dhewe-dhewe. Dene bapak, saiki ngetutke bojone sing enom.  Rehdene kahanan ekonomiku sakloron rada luwih apik tinimbang sedulur-sedulur liyane mula emak dakboyong menyang omahku. Sedulur-sedulur  kabeh uga nyetujoni.

Pancene, tangkepe bapak marang emak iku kena diarani nggarang ati – ora mung manas ati – nalika bocah – bocah  utawa anak-anake isih cilik – cilik,  kaya – kaya bapak mung sakarepe dhewe wae. Nyambut  gawe mung yen dhong gelem atine, kamangka bocah – bocah isih semega – seneng-senenge mangan sega – yen dhong atine padhang ya budhal nyambut gawe. Manawa dhong ora kalegan mung mlungker, sembujung turu ana omah. Tangi – tangi wis bar bedhug. Bubar tangi, yen durung ana cepakan kopi banjur muring – muring, samubarang dibanting. Piring, cangkir mung entek dianggo balang –balangan. Mula ora aneh yen ing omah kono asring ana piring terbang. Nganti barang-barang entek, paribasan cowek gopel wae ora duwe. Yen wis kaya mangkono iku, bisane emak mung nangis wae.

Pegaweyane bapak, sopir. Sopir, sopir pocokan, dudu sopir  asli sing duwe cekelan montor dhewe. Lagi oleh cekelan  montor yen sopir sing asli ora mlebu. Dadi kadhangkala sedina nyopir , telung dina nganggur, rong dina nyopir seminggu nunggu neng terminal, ngenteni yen bokmenawa ana sopir sing ora mlaku. Oleh dhuwit mung rog –rog asem. Ora mesthi saben dina nggawa dhuwit mulih. Kamangka sing ana omah – ya emak – ngarep – arep kayane. Bocah – bocah kemriyek njaluk mangan. Durung yen bocah – bocah njaluk dhuwit kanggo keperluan sekolah.

Lumrahe sopir, kulina mangan neng warung, arang – arang mangan ana omah. Unen – unene wong akeh, sopir iku yen dikerata basa lamun  ngaso mampir. Kulina mangan enak. Ngendi ana warung enak mesthi diparani, nganti apal papane lan sakjenenge pisan warung sakabupaten. Apa maneh yen bakule ayu, wis ora  gelem ngalih – ngalih saka papan kono sanajana sing dipangan wis entek suwe.

Emak, anggone nggagas bapak nganti kuru – ora kuru kurugan daging, nanging kuru kelangan daging, paribasan  nganti kari lunglit, balung karo kulit. Mikir tindak –tanduke bapak lan mikir pangane bocah – bocah. Kadhang kala mak nyuut … thukul pikiran arep njaluk pegat wae tinimbang mung nglelara ati. Luwih enak urip ijen tinimbang duwe bojo mung nggarang ati. Nanging yen dipikir maneh, wong anak wis enem, apa ya mentas yen ngragadi mung ijen. Apa ya klakon anak-anake mengko padha ora sekolah ?

Anak enem, sing paling gedhe kelas telu SMP. Sedhela engkas arep ujian akhir. Sanajana wis oleh bantuan saka Negara nanging ya isih  kudu ngetokake ragad  maneh, wong sekolahane sekolah swasta. Durung ragad kanggo  tour, sawise ujian. Sing nomer loro wedok – ya sing saiki dadi bojoku iku –  jaman samono lagi kelas siji SMP . Sing anak nomer loro iki,  bocahe meneng, ora kakehan polah , dhasare ayu pisan. Dedege lencir pakulitane kuning nemu giring. Mula anggonku ngesir ya wiwit cilik. Sing nomer telu, papat, lima isih sekolah ana SD, dene sing paling cilik wayahe sekolah TK nanging ora disekolahake, wong pancene sing dianggo ragad ora ana.

Mundhak dina kelakuwane bapak ora ana sudane, malah kepara tambah nemen. Wong – wong ing kampungku yen ngrasani bapak jarene iwak teri dipangan  bandeng, ora mari malah tambah gendheng. Ciri wanci lelai ginawa mati, padatan utawa pakulinan ala ora mari – mari yen wonge ora mati. Kahanan kaya mangkono iku nganti bocah – bocah rampung anggone sekolah. Sing mbarep mung tutug SMP wae semono uga anak – anak liyane uga mung tamat SMP, kalebu uga bojoku, mung tamat SMP.

Lulus  SMP bojoku langsung daklamar. Arep ngenteni apa ? Dientenana kareben rada gedhe wong ya ora bakal nerusake sekolah. Mula cepet – cepet dakjaluk, ben ora kedhisikan jaka liya. Wong sing ngesir dheweke ya akeh. Parikane,  Gresik – Surabaya , yen kalah dhisik bakal ngresula.  

Nalika aku nglamar ana prekara sethithik,  bapak kandha bojoku oleh daklamar nanging kudu ngenteni mbakyune dhisik – jalaran mbakyune wektu iku durung payu.

“Yen kowe nglamar sing cilik ya aja dhisik ta, Mun. Wong mbakyune wae durung ana sing nakokake !” kandhane bapak marang aku.

“Lha pripun, pak ? Kula empun remen kalih adhik,” wangsulanku.

“Ya sing sabar ta. Ora susah grusa – grusu, kesusu iku arep ngapa ta ?”

“Kajeng kula niku nggih ndang-ndang ngoten. Wong kula nggih empun cekel gawe.”

“Bayarmu pira ta?” pitakone bapak.

“Nggih menawi namung nyekapi kabetahaning tiyang sakloron mawon, nggih cekap,” wangsulanku.

“Lha kowe apa gelem karo mbakyune ?. Yen kowe gelem aku malah mathuk. Ila-ilane wong kene kuwi, yen mantu ya kudu sing tuwa dhisik, ” calon bapak maratuwa nanting aku.

“Menawi kalih mbak, kula trimah boten.”

Aku dhewe yen karo mbakyune ora  sreg lan ora duwe rasa seneng. Jan-jane mono mbakyune ya ayu, yen rupa mono ora nguciwani. Nanging piye maneh wong ati kadhung seneng karo adhine.  Mula aku rada nyereng, sing dakkarepake adhine. Yen oleh ya adhine, yen ora oleh ya wis, aluwung ora sida.

Sawise kedadean iku aku ya tetep dolan menyang  omahe calon bojoku – sanajana  calon bapak  maratuwa wis nolak – aku isih percaya yen lamaranku bakal ditrima. Temenan, nalika aku dolan mrana kaya adate, aku dijak omong - omongan maneh.,

“Ngene lho, Mun ,” bapak miwiti rembug. “Sesambunganmu karo adhikmu iku sajake wis ora kena dipisahake .”

“Terus pripun ?” pitakonku.

“Wong tuwamu sakloron kapan – kapan jaken mrene.”

“Menawi kula mawon napa boten cekap?”

“Ora ngono. Apa kowe wis ora duwe wong tuwa ?”

“Lha nggih teksih jangkep”

“Lha iya. Adat kalumrahan sing lumaku ing kene kuwi yen nglamar kudu wong tuwane. Adat kuwi aja ditinggalake ta !”

“Nggih,” atiku lan wis krasa seneng. Rasane mbedhodhog sagunung Merapi gedhene.

Sajake bapak rada kendho anggone mikukuhi panemune iku, mula banjur ngajokake sarat yaiku aku oleh nglamar nanging kudu menehi pitukon kanggo mbakyune. Aku langsung sanggup menehi pitukon marang mbakyune . sapanjaluke dakturuti. Kanggone bapak dhewe mbokmanawa uga bisa ngentheng – ngenthengake sanggan ekonomine kulawarga.

Dina candhake, bapak lan mbokku mertamu menyang nggone calon besan. Wis ora perlu dakcritake lelakon sateruse. Aku klakon dadi manten, nganti saiki iki.

Mbaleni critane bapak maratuwa, aku keri – keri  krungu kabar sing ora ngepenakake ati, ujare  bakul sinambewara, kabare radhio rusak, jarene bapak nduweni bedhangan. Malah – malah ana sing kandha bapak wis duwe anak  umur setaun.

Krungu kabar kaya mangkono emak njur mencak – mencak. Saben dina anane mung muring – muring. Malah – malah anak – anake sing ora salah, ora ngerti kenthang – kimpule perkara uga melu diuring – uring. Samubarang ora ana sing bener lan ora ana sing pener.

“Piye , mas ?”pitakone bojoku sawijining dina..

“Apane ?”, pitakonku.

“Emak kuwi lho. Saben dina anane mung muring-muring wae,”

“Lha arep dikapakake ?” aku genti takon.

“Sing salah ki genah bapak. Awake dhewe katut diuring – uring.”

“Pancene wong kuwi  yen  lara atine rak ya ngono kuwi. Samubarang ora bener,” wangsulanku ngadhem-adhemi bojoku.

“Lha mbok digolekake srana kono”.

“Srana apa ?”

“Ya digolekne srana menyang wong tuwa  apa nyang pak yai ngono”

“Prekara ngono iku ora cocog yen digolekake srana ngono kuwi.”

“Lha terus piye ?”

“Ya wis, mengko dakuruse “ kandhaku mungkasi rembug.

Lebar mangan  sore, aku nemoni emak. Omongku dakarah – arah supaya ora natoni atine emak. Sawise lungguh aku banjur miwiti kandha.

“Bapak niku boten usah dipikir, wong pancene karepe empun ngoten”

“ Kowe ngomong kuwi gampang. Kowe ora ngrasakake. Sing ngrasakake iku aku. Lara atiku,” kandhane emak malah arep wiwit nesu.”Kowe ora ngerti, nalika bojomu isih cilik, bocah-bocah during ana sing mentas, dakrewangi kedhungsangan, paribasan sirah dienggo sikil sikil  dienggo sirah nggolekke pangan bocah-bocah.”

“ Lha terus ?”

“ Coba gagasen. Saiki bareng bocah-bocah wis mentas njur arep rabi maneh kuwi, apa pantes ?”, emak mandheg sedhela anggone ngomong, njur diterusne maneh,”Lan manehe, umure wis pira? Umur wis anguk-anguk kubur wae duwe pokal gawe arep rabi maneh.”

“Nggih bok kersane. Sing ajeng rabi kersane rabi ta, mak”

“Jane ki, kowe kuwi mbela sapa, ta?” pitakone emak isih nesu.

“Kula niki boten mbela sinten-sinten. Kula niki namung mesakke emak. Boten kok mbela bapak ,” kandhaku tetep ngarih-arih supaya emak bisa lilih atine.

“Ya ora ngono kuwi carane,” kandhane emak isih tetep atos wae.

“Lha saniki napa sing ajeng dilampahi ?”

“Sesuk arep daklabrak”.

“Dilabrak ?”

“Iya. Bapakmu karo gendhakane arep dakunek – unekake.”

“Dilabrak nggih dilabrak, ning ditata dhisik.”

“Yen nganggo ditata kuwi jenenge ora nglabrak.”

“Terserah emak mawon. Karep kula ngaten, emak niku boten sisah mikir bapak. Mangan boten mangan melok kula. Nek namung  ngopeni sampeyan mawon boten – boten nek kabotan. Cobi ta sampeyan tingali, awak sampeyan niku kantun balung kalih kulit jalaran mikiri bapak. Lha  nggih mbok empun dijarne mawon.“

“Ora, sesuk aku tetep nglabrak.”

---0---

Awan bubar bedhug aku weruh emak mlaku  mlangkah lawang mlebu omah, aku banjur takon, “Saking pundi, mak ?”

“Nglabrak,” wangsulane cekak.

“Terus ….. ?”

“Wis lega atiku. Lega atiku … bisa nglabrak bapakmu karo gendhakane.”

“Terus angsale napa ?”

“Olehe … ya lega”.

“Oleh-olehane rak namung ngoten ta ?” aku njur mbacutne omonganku,”Sampeyan wau boten oleh-oleh duren ta, mak ?”, aku ngguyoni emak.

“Wong bar nglabrak kon oleh-oleh duren ki piye ta karepmu ? Gendheng pa edan kowe kuwi ?”

“Eee…. Bokmenawa. Bar nglabrak terus mulih nggawa duren ngge putune. Nek sampeyan nggawa nggih pundi kula bencahe.” Aku tetep ngguyoni emak.

“Ra urus. Enek wong atine njelu ngene, malah ndhagel,”

“Mbok nggih empun ta, mak. Boten sisah ngurus niku bener sampeyan,” kandhaku.

“Ra arep ngomong karo kowe,” emak njur nglungani.

Dina – dina candhake ora ana owah- owahan, tetep kaya maune. Dina ganti minggu, minggu ganti wulan, wulan ganti taun kahanan tetep ora ana owah-owahan babar blas.  Bapak wis ora nate mulih menyang omah. Mung kadhangkala bapak teka menyang omahku saperlu niliki putune lanang. Mbokmanawa wae kangen. Wani mlebu omah yen emak ngepasi ora ana omah.

--- 0 ---

“Pripun mak ?” pitakonku mbaleni rembug.

Anggonku ngarih-arih durung kasil. Aku wis kentekan akal kepriye anggonku kandha supaya emak gelem menehi sepura bapak.

“Ngaten lho mak. Niki nggih namung critane tiyang kathah. Tiyang mati niku nek boten angsal sepura, sajrone patang puluh dina  rohe ajeng mulih. Nggoleki tiyang sing boten purun nyepura kaluputane. Pripun nek bapak mengke wangsul teng griya terus ngetoki sampeyan ?”

Emak mung meneng wae. Sajake nggagas- nggagas apa sing arep dilakoni. Ora suwe aku njur kandha maneh.

“Nggih nek rupane malih bagus utawa nggantheng kaya Janaka  ngoten, boten napa – napa. Upami rupane niku malih dadi elek, napa sampeyan boten girap – girap?”

“He… piye ?” emak sajak kaget lan rada keweden.

“Pripun nek bapak niku mengke wangsul teng griya terus ngetoki sampeyan  terus rupane malih dadi elek?” aku mbaleni kandhaku.

“Apa ya ngono ?”

“Sampeyan percaya nggih mangga, boten percaya nggih mangga. Terserah sampeyan. Niku naming critane tiyang-tiyang mawon. Kalih malih sing duwe wenang nyepura rak nggih namung sampeyan lho. Kula niki prenahe rak mung  anak mantu. ”katone emak wis wiwit percaya marang omonganku.

“Ya wis. Yen ngono bapakmu daksepura.”

“Lha nggih ngoten,” kandhaku. Atiku krasa lega.

Temenan let  sadina saka kedadean iku bapak tinggal donya.

Surabaya, 24 September 2011.

BU GURU NELLY

Dedeg piadege ora dhuwur ya ora endhek, kepara sedheng. Yen campur sing dhuwur ora katon endhek, yen campur sing endhek ora ketara dhuwur. Ayu, ora, elek ya ora, ya tiba sedheng. Nanging lamun mesem, biyuuuh, angujiwat njalari ati sing ora kuwat. Wong wadon wae yen nyawang padha kesengsem, apa maneh wong lanang, mesthi kegiwang. Lali anak lali bojo, lali maratuwa, lali tangga apa maneh dulur, wis ora eling blas.
Rema memak ngembang bakung, jangganya mangulan-ulan, payudara anyengkir gadhing, bangkekan merit anawon kemit, bokonge bunder amanjang ilang, lamun cinandra tan sewah putri sekar kedhaton, mengkono candrane si dhalang. Ning yen kandhane bocah-bocah saiki --bodine nggitar.
Jenenge asli Dyah Retnaningsih, sing kondhang nganggo jeneng singlon Nelly --nenek lincah. Diparabi kaya mangkono ora nesu, jalaran ya jeneng kuwi sing marahi dheweke kondhang teka ngendi-endi. Jeneng komersial. Diparabi nenek jalaran wis duwe putu. Jalaran pakulinane ambyur neng jagading seni mula pasuryane isih katon enom. Upamane ditandhingake karo sing umur telungpuluhan wae ora bakal kalah. Dhasar pinter ngadi sarira, dandan, mula ora aneh ana yen ana jaka sing kepencut.
Pegaweyane sing baku dadi guru SD. Karo aku sa sekolahan. Mula aku ya sering ketemu. Sejene dadi guru dheweke dadi penyanyi. Ora aneh yen digoleki ing omahe arang-arang ketemu. Jalaran asring ditanggap mrana-mrana. Wayah wulan Sapar, Mulud utawa Besar, wulan becik kanggone wong duwe gawe, arang nate ana omah. Wong super sibuk.
“Mau bengi bubar manggung ya bu ?”pitakone bu Narti nalika kumpul sadurunge mulang ana ing kantor guru.
“Iya, bu. “wangsulane bu Nelly
“Yen bar manggung ngono kuwi, njenengan apa ra kesel ?”
“Ya kesel bu. Rasane awak kaya remuk.”
“Lha ngono kok ya dilakoni lho?”
“Piye maneh, wong aku ya seneng,” wangsulane bu Nelly manehi alesan.

Pancen wong seneng iku ora kena dipaido. Seneng marang samubarang apa bae. Sakehing cara, bandha, donya, tenaga lan ragad digunakake kanggo nguber kasenengan. Seneng bal-balan, ora eman yen ngetokake dhuwit kanggo tuku karcis bal, sanajan anake durung ditukokake susu. Malah-malah mung kanggo tuku karcis wae direwangi suk-sukan, jorog-jorogan, nginep klungsaran neng stadion kamangka oleh-olehane mung voucher. Kanggo ijol karcis asline isih kudu antri maneh. Malah ana sing antri karcis semaput nganti tumekane tiwas. Kanggone wong sing ora seneng bal-balan, kahanan kaya mengkono iku aneh. Mung prekara bal-balan wae kok direwangi nganti tumekane pati, mbok ya uwis , nonton neng TV rak ya padha wae, yen cilaka sing rugi ya awake dhewe.
Pancene rada aneh bangsane awake dhewe iki, mung adol karcis bal wae kok ya ora bisa. Apa maneh ngurusi bal-balane. Karo maneh saiki akeh “pecinta bal” padha demo, supaya penguruse bal-balan mundur. Meh saben kutha ana demo bal. Mung prekara bal wae bisa ngoregake negara.
Jane-jane mono bal-balan iku salah sijine cabang olah raga utawa sport, sing nengenake sportifitas. Ning penguruse – yen miturut aku -- ora sportif. Alesane werna-werna. Pancene yen wis suwe anggone mimpin nanging ora nduweni prestasi, luwih becik mundur wae. Ora gelem mundur kuwi apa sing digondheli ? Lha yen pancen bisa korupsi neng bal-balan ye embuh ? Apa pancene ana aturane sing ngandhakake pengurus kudu seumur hidup ? Yen pancene ora ana, ya kudu mawas dhiri, legawa, pasrahna marang wong sing luwih ngerti lan bisa ngatur bal-balan.

Seneng bandha donya uga mangkono. Nyambut gawe paribasan sikil digawe endhas, endhas digawe sikil, sing dipikir mung numpuk badha. Dhuwite ora nate kecer. Saking gemine keladuk cethil. Ora gelem nanjakake dhuwit yen pancen ora ana keperluan sing penting banget. Dhuwit oleh-olehane diperdil tliti banget. Asile, sebageyan kanggo mangan, sebageyan kanggo kebutuhane anak sekolah, sebageyan kanggo jaga-jaga manawa awake lara, kanggo tuku jamune, lan sebageyan kudu ana sing disimpen minangka celengan tembe mburi. Weteng ditaleni singset nganti kaya-kaya ora bisa ambegan. Jaaan adil banget. Kaya dongenge bangsa Cina – para Hoakiau -- nalika sepisanan ngajawa. Pangan saben dinane mung bubur nyel. Ora mangan – mangan sega yen durung bisa gawe omah gedhong. Pancen uripe ya kepenak, saka jalaran anggone setiti sarta nyambut gawe mempeng.

Bu Guru Nelly seneng neng babagan seni, seni campursari. Kegiatan saben dinane ora ana lerene. Esuk mulang, sore isih ngelesi privat, bengi latihan campursari. Apa maneh yen arep ana tanggapan, saben bengi kudu latihan. Mula ora mokal yen awake krasa kesel. Kanggo njaga supaya awake fit mula kerep ngombe jamu. Langganane jamu ngarep pasar gedhe.
Kumpulane campursari Bu Nelly durung patia gedhe, nanging wis wiwit dingerteni tangga teparo. Bu Nelly nduweni swara sing becik. Yen dirungokake sarta dilaras swarane nggrantang turut usuk. Mula wiwit asring ditanggap wong duwe gawe. Bubar tanggapan atine seneng banget. Ora muspra anggone latihan saben wengi.
“Aku ki gumun lho bu. Panjenengan wis duwe putu, ning awake kok kaya isih umur telungpuluhan ki resepe apa bu ?” pitakone kanca nalika lungguhan ing ruang guru.
“Apa lho, lha biyasa wae “, wangsulane bu Nelly.
“Ora duwe resep khusus ngono ta ?”
“Resep khusus apa lho. Pokoke seneng, ati ayem, ora mikir sing aneh-aneh. Rak ya wis”, kandhane bu Nelly karo nyepakake buku-buku sing kanggo mulang. Anggone ngomong banjur diterusake, “Ngene lho bu. Wong ambyur ing jagading seni iku nganggo paugeran telung prekara yaiku : wiraga, wirama, lan wirasa.”
“Apa kuwi ?”, bu Narti nyelani.
“Wiraga, solah bawane awak utawa raga nalika nembang. Wong nembang iku ora kena kaku njekengkeng, kaya wong ngeden. Paugeran iku kudu digatekake temenan. Mula wong sing ambyur ing jagading seni kudu ngudi supaya awake tetep seger. Aja nganti kuru- kurune semangka”
“Maksude ?”
“Yaaa, kaya tong ngglundhung.” Kanca-kanca padha mesem.
“Wirama ?”
“Penyanyi kudu ngerti iramane tembang, endhek dhuwure swara, not, pathet utawa kunci. Swarane aja nganti blero,. Dene wirasa, bisa ngematake utawa ngrasakake isine utawa surasane tembang. Bisa mbedakake lagu sing gembira karo lagu sing agawe trenyuhing ati. Lan iku diwahyake ing praen utawa pasemon, yen basa Indonesiane mimik”.
“Waaah, esuk-esuk wis dha kuliah seni ta ki mau ?”, kandhane pak Hardi sing wiwit mau mung meneng wae.
“Timbang ngrasani alane uwong, rak marahi dosa ta, pak”, kandhane bu Narti.
“Wis saiki dha ndang mulang, kae lho wis bel.”
Bapak lan bu guru padha enggal-enggal tindak menyang kelase dhewe-dhewe.

Karo mlaku menyang kelas, aku nggagas omongane bu Nelly, wirama, wiraga, lan wirasa. Saupama maknane dijembarake, bisa kanggo paugeran manungsa urip neng alam donya. Manungsa urip manut wiramaning alam, kang digarisake dening Gusti Kang Maha Kuwasa. Alaming bocah iya kudu dilakoni kaya dene bocah. Alame wong diwasa lan alame wong tuwa, iya kudu dilakoni kaya dene wong diwasa sarta wong tuwa. Wong tuwa iku sabisa-bisa kudu nyedhaki marang kang Maha Kuwasa. Tuwa iku yen dikerata basa dadi kari ngenteni metune nyawa. Tindak satindak, tembung satembung kudu tansah dijaga. Aja nganti nglarani atine liyan. Pancene ya ana wong tuwa sing ora bisa dadi tuwa. Tingkah lakune isih kaya bocah wae. Manungsa ora bakal bisa ngowahi kodrat.
Wiraga, manungsa dititahake urip neng alam donya, wiwit ana ing guwa garbaning ibu sangang wulan sepuluh dina, banjur lair cenger ngerti alam padhang, anduweni raga kang ringkih. Dening ibu didama-dama, diopeni, digegulang lan digulawenthah supaya ing tembe mburine bisa dadi manungsa kang utama, bisa njunjung drajate wong tuwa, migunani tumrap nusa, bangsa, agama sarta negara, kaya sing disorahake dening mbah Modin nalika maringi ular-ular jagong bayen pitung bengine.
Jejer dadi bocah tumekane diwasa, otot bayune tambah dina tambah rosa , wasana dadi bocah kang jangkep dadi manungsa kang sampurna. Sing lanang dadi manungsa kang gagah prakosa, dene sing wadon mencarake kasulistyane, mencorong prabane. Mratandhani yen wus samekta mencarake wiji supaya bisaa babar, mekar mratah ing saindenging bumi.
Lamun umur setengah abad mendhuwur sing maune otot bayune rosa gagah prakosa, bayune saya suda, banjur bali ringkih kaya bocah cilik maneh. Ing wasana bali sowan marang pangayunaning Pangeran. Ya iki sing diarani sangkan paraning dumadi – samubarang kang asale tuwuh saka Gusti banjur bali menyang pangayunaning Gusti maneh.
Wirasa, praboting urip kang tumanduke ana ing sajroning ati. Manungsa bisa mahyakake rasa seneng lan susah, enak lan kepenak, tresna lan gething. Saben manungsa mesthi kedunungan rasa. Mung manungsa ora mesthi ngerti lan weruh marang dununge lan tumanduke rasa sejati sejatining rasa. Mula bab iki manungsa perlu ngudi lan ngupaya ana ngendi dununge lan tumanduke rasa sejati mau.
Saben manungsa mesthi kepingin enak lan kepenak. Satemene rasa enak lan kepenak iku mung saka condhonging rasa. Rasaning rasa antarane manungsa siji lan sijine ora bakal padha. Ana pawongan sing bisa ngrasakake enak lan kepenak kanggone barang utawa kahanan nanging seje karo wong liyane. Kamangka barang utawa kahanan sing dirasakake mau padha.
Mula yen miturut pamanggihe KGPAA Mangkunagara IV manungsa urip -- ora mung kanggo para panguwasa utawa pejabat --- kudu tansah amemangun karyenak tyasing sasama. Sapa kang bisa ngepenakake rasaning atine wong liya, bakal disuyuti lan dikurmati ing jagading pasrawungan.
Ora krasa aku wis tekan ngarep kelasku. Aku banjur mlebu, mulang murid-muridku.

--- 0 ---

Aku satemene dadi penggemar berate bu Nelly. Saben bu Nelly manggung ora nate absen nonton. Ana ngendi anggone manggung aku ya mesthi nonton. Paribasan tanggapan menyang leng semut, aku ya mesthi nonton. Aku pancen seneng karo bu Nelly.
Nuju sawijining dina, sabubare rapat guru , ana kesempatan omong-omongan wong loro. Sauntara ora ana kanca liya, aku takon marang bu Nelly.
“Bu, panjenengan ora kepingin krama maneh ta ?” pitakonku marang bu Nelly.
“Ya isih pak, ngapa ta ?”
“Ya ra ngapa-ngapa. Aku ki rak dhudha ...” durung tutug anggonku kandha wis disaut dhisik.
“Ra sah macem-macem, aku wis duwe pacar,” wangsulane rada sengol.
“O, ya uwis,” aku banjur klithih-klithih nglungani.
Bubar kedadean dina iku ana owah-owahan anyar. Lageyane bu Nelly seje karo biasane. Saben esuk hp ne wis muni klinthing-klinthing. Wiwit teka dhog neng sekolahan nganti bel mlebu kelas, hp wis muni ora kurang ping sepuluh. Kanca-kanca nganti apal. Saben hp ne bu Nelly muni kanca-kanca padha alok, “Hallo, panggilan pacar “. Dilokake kaya megkono bu Nelly mung mesem wae.
Aku dhewe satemene ya krasa yen bu Nelly kepingin nuduhake pacare marang aku, karo sajak ..... ngece. Aku nya mung trima meneng. Arep ngapa ? Sanajanta ing jeroning atiku krasa mangkel.

--O—

Liburan semesteran wis kliwat. Bocah-bocah wis padha sekolah maneh kaya adat saben. Plataran sekolahan rame bocah-bocah padha playon. Kabeh padha katon seneng, miwiti semesteran anyar. Ora suwe bu Nelly rawuh. Ora kaya biasane. Biasane nitih sepedhah montor saiki mung nitih becak wae. Mlebu ruang guru mripate katon kaca-kaca.
“Ana apa, bu. Sajake kok katon sedhih ?” patakone bu Narti kanca kenthele.
“Aku kapusan,” wangsulane bu Nelly.
“Kapusan apa?”
“Pacarku .......”
“Pacare kena ngapa ?”
“Dheweke nyilih dhuwit limang yuta jarene kanggo ngurus surat.”
“Lha terus ....”
“Ya daksilihi,” wangsulane bu Nelly.
“Terus ....”
“Nganti saiki ora bali-bali.”
Kanca-kanca mung meneng wae, kabeh padha pandeng-pandengan.
“Ra sah dipikir, bu. Dhuwit kena digoleki..”bu Narti ngedhem-edhemi.
“Ora dipikir piye ?. Wong sepedhah montorku ya katut.”
“Haaah.” Aku mlenggong. Batinku ..........


Surabaya, 1 Maret 2011.

KERIS

Keris. Garane mlungker ora kena kanggo ngiris, jarene Junaedi pelawak kondhang saka Sala dhek taun-taun wolung puluhan. Keris warisan tinggalane bapak swargi, dhapur Brojol, pamor Satriya Pinayungan., tangguh Majapaitan. Bapak swargi nalika semana ora marisi bandha donya, ya jalaran ora duwe apa-apa, iya jalaran saka sekenge. Duwene mung keris iki siji ndhil ora ana tungggale.
“Le, keris iki aja nganti ucul saka tanganmu,” ,mangkono welinge swargi bapak menehake keris marang aku, “Jalaran ya mung kowe sing dakanggep bisa utawa kuwat nyekel keris iki”.
“Lha gunane kanggo apa, pak?” pitakonku marang bapak.
“Kanggo kawibawan. Yen kowe kepingin ngerti apa sing ana sajerone keris iki tayuhen dhisik.”
“Carane piye, pak?”
“Ya wis mengko wae dakkandhani, saiki keris iki simpenen dhisik. Mung welingku rumaten sing becik”.
Aku dhewe satemene ora pati ngerti ing bab-bab ngenani keris. Krunguku mung saka wong-wong sing nalika semana jagongan mertamu karo bapak, nalika aku isih cilik.

Malem tanggal siji Sura aku kebeneran cangkruk ana ing cakruk cedhak omahku. Karepe mono ya arep melekan. Ing cakruk wis ana pak guru Darman, sing mulang neng SD nggonaku, Kang Katman lan Sutar.
“Malem Sura nyang endi, Tar,” pitakonku marang Sutar.
“Ngandi ? Ra ngandi-ngandi. Cangkruk neng kene wae penak kok”, wangsulane Sutar.
“Ra melu ngumbah keris, ta? Sura-sura wayahe wong ngumbah keris”, kandhaku.
“Ooorak ! Jaman kaya ngene kok isih ana wong ngingu keris. Keris nggo apa,”kandhane Sutar.
“Lho ya aja ngono, Tar,”ngendikane pak Guru Darman.”Iku ngono ana sejarahe.”
“Pripun, Lik ?” pitakone Katman uga ponakane pak guru Darman.
“Ngene, rungokna,”pak guru Darman miwiti crita. “Keris iku keras. Digawe saka wesi werna-werna. Ana wesi Balitung, wesi Pulosrani, lan uga ana sing saka meteorit barang. Dadi bakale ora mung waja thok. Keris yen dikramakake tosan aji. Tosan saka tembung tos sing tegese atos, mangkono panemune mas Budi Palopo”, ngendikane pak guru Darman.
“Budi Palopo sinten , Lik ?”
“Iku lho, sastrawan Jawa Timur sing asli Gresik, iku.”
“Napa sing mentas angsal hadhiah niku ?”
“Lha iya.”
“Turene, keris niku mengku piwulang sing dhuwur . Nggih napa, pak “ omongane Sutar nyela.
“Lha iya , kanggone sing ngerti. Kanggone wong sing ora ngerti : La apa, jaman saiki rak jaman modern, jaman internet , isih ngingu keris. Takhayul. ”.
“Lha tegese tos utawi tosan niku napa, pak?”
“Tegese, wong iku kudu nduweni watak, jiwa utawa semangat sing keras. Ora bakal mundur yen gegayuhane durung kasembadan. Mula satemene aja pisan-pisan ngremehake wong Jawa. Wong Jawa iku yen wis kadhung nduweni gegayuhan mesthi tansah ngudi kaleksanane. Ketoke wong Jawa yen ngadeg ngapurancang, karo monthak-manthuk, injah-injih. Nanging yen duwe kekarapen, wooo .... aja pisan-pisan diremehake.”
“Kados blangkon, nggih , Lik” pitakone Katman.
“Karepmu ? “
“Lurus ngarep, mbendhol buri.”
“Ora ngono. Lha kuwi rak blangkone wong Yoja. Yen cara Sala rak trepes”
“Ngoten niku mengku filsafat, napa boten, pak?” Sutar nyela.
“Dingaren, Tar. Omonganmu kok rada dhuwur. Kaya wis tau mangan sekolahan wae. Kok nganggo tembung filsafat barang. Kaya ngerti-ngertia wae.”
“Nggih boten. Kula niku rak namung ngrungak-ngrungokake tiyang ngomong mawon.”
“ Ya yen digoleki mesthine ana. Aku dhewe durung ngerti. Ning yen omongan lurus ngarep mbendhol buri iku mung guyonane wong-wong wae.”
“ Dadi ... niku boten temenan nggih ?”
“ Dakkira ya ora. Coba delengen wae, blangkone wong Yoja, blangkone wong Sala, karo blangkone wong Banyumas. Rak beda ta ? Lha nek beda-beda kuwi tegese njur piye?”
“ Tapi niku, Lik. Keris gadhahan kula niku tangguh Majapaitan, ibuke lare-lare bola-bali mblendhang-mblendhing mawon “
“ Keris apa kuwi. Sakkrunguku kowe ki ra tau duwe keris ki. Apa hubungane keris karo bojomu ?”
“Lha nggih keris kula sing siji niku.”
“Waah, kowe ki guyon. Aja guyon ta ! Aku wiwit mau ngomong temenan mung koanggep guyon wae.”
“Lha boten guyon dospundi. Mosok wiwit wau namung sepaneng mawon.”
“Yen kerise bojomu kuwi, pancene kowe sing ora ndlomok. Mosok jamu nganggo endhog banyak pitu sakndhegan. Ya mesthi wae. Kok ya entek, gumun aku,” ngendikane pak guru.
“Lha pripun, Lik. Wong hiburane nggih namung niku.”
“Sing kebacut ki ya kowe kuwi ta. Jan ora mesak-mesakake bojone. Anak wis pitu barang , isih digenter wae. Mbok ya leren.”
“Dospundi, bolak-balik hiburane nggih namung niku.”
“Ya carane. Saiki rak ana KB, kowe ki ra gelem melu KB iku apa. Jarene pemrentah : Dua anak cukup, laki perempuan sama saja.”
“Karep kula nggih ngoten, ning bojo kula boten purun. Turene boten penak.”
“Pancene sing kebacut ki kowe kuwi, ta. Wong lanang kuwi pemimpin rumah tangga. Mung prekara ngono wae ra isa ngatur ki rak kebacut, ta. Wis mbalik. Mbaleni rembug mau. Nuruti Katman ora ana enteke.”
“Ngaten, pak. Sakniki negara niki lagi grengseng-grengsenge mbrantas korupsi. Mangka nek ngangge filsafat keris mesthine saged tuntas. Kira-kira niki sebabe napa ?” pitakonku.
“Lha nek iku, sing cetha wong Jawa wis ilang Jawane. Wis nglalekake pituture para sepuh. Kamangka pituture para sepuh iku akeh sing apik. Keris iku keras. Mesthine yen keras, temenan anggone tumindak, temenan anggone mbrantas, tak kira ya bisa.”
“Enten paribasan lik, ora keris ning keras, tegese sanajan ora nduweni kapinteran nanging saged mrantasi damel. Nek nurut sampeyan pejabat sing sakniki niku dospundi?”
“Lha nek aku ngarani, sanajan duwe keris ning ora keras. Apa sebabe? Sanajan duwe keris – iki upamane utawa diparibasakake wewenang – mesthine kanthi wewenang mau bisa kanggo mrantasi gawe. Ning ora keras, ya wusanane asile padha wae ora apa-apa. Keras iku gumantung marang mental. Yen pancene mentale lembek, diwenehana keris pirang-pirang, ya tetep lembek.”
“Mbok menawi, kados tulisan Jawa niku. Yen dipangku njur mati.”
“Ya isa uga. Lha saiki pikiren, saupamane pejabat mau wis akeh oleh-olehane, apa ya isa keras? Mulane, saiki iki jamane wong Jawa ilang jawane.”
“Lha niku, Lik. Keris kok dilengkuk-lengkuk niku, karepe napa?” pitakone Kang Katman nyela omongane pak Darman.
“Ngomong kawit mau kok ora enek kopine ta iki. Apa ra kecut?” pitakone Sukiman sing lagi teka nimbrung neng cakruk.”Dakrungokake kok sajake gayeng,”sambunge.
“Ya jane ya kecut. Gayeng ki apa, mula ya ra krasa.”
“Goleka kopi nyang warunge yu Tuminem, Man. Iki lho dhuwite”
“Tiyang pinten, Lik” kandhane Katman.
“Ya etungen kono. Karo goleka tempe-tempe gembus kono lho. Aja lali lomboke.”
Katman klithih-klithih menyat saka lungguhe, menyang warunge Yu Tuminem sing ora adoh saka anggone cangkruk. Ora suwe Katman teka karo nggawa kopi karo nyangking tempe gembus sapiring.
“Ewangana nggawa, Tar. Aja mung meneng wae,” pakone Katman menyang Sutar. Sutar gregah-gregah ngrewangi Katman. Sawise rampung banjur lungguhan maneh, katambahan Sukiman, mula sangsaya tambah gayeng.
“Lha nek ngene rak gayeng. Mosok ngomong garingan thok. “
“Kawit mau ya mung rokak-rokokan thok, nganti garing gorokanku”, kandhane Sutar.
“Pun, ngga njenengan wiwiti malih,” ujare Sukiman miwiti omong.
“Mau teka ngendi ? Teka lengkuk ya?” pitakone pak Darman. “Lengkuke keris kuwi diarani luk. Sanajanta atos nanging kena dielak-eluk, mula keris iku ana sing lurus ana sing luk. Keris-keris jaman Majapaitan lumrahe lurus. Dene keris jaman Mataram lumrahe nganggo luk. “
“Contone ?”
“Contone keris Nagasasra. Keris iki keris jaman Mataram, nganggo luk telulas. Naga kuwi tegese ula gedhe. Dene sasra tegese sewu. Nagasasra tegese naga sing cacahe sewu. Keris iki gambare kaya naga sing biuntute nglawer teka pucuk. Luke keris iku ana sing luk ana lima, pitu, sanga, sewelas, telulas lan sapiturute nganti luk sangalikur.Mula wong Jawa sejatine wong sing keras nanging senajana keras isih kena diluk, “ kandhane pak Darman karo nyruput kopine.
“Kuwi tempene gembus iku panganen. Mengko ora ana sing mangan,” ngendikane pak Darman karo nerusake crita.
“Sanajana luk, isih ana garis luruse, imbang antarane kiwa lan tengen. Dadi sanajanta lak-luk ning wong iku kudu tetep lurus. Iku minangka falsafahe wong Jawa bisaa nengenake marang keseimbangan, harmoni, utawa kaselarasan.”
“Urip salaras karo alam. Salaras ing ngalam donya kalawan alam akhir, salaras antarane jagad cilik lan jagad gedhe, mikrokosmos lan makrokosmos.”
“Makrokosmos niku napa, Lik?” pitakone Katman.
“Mikrokosmos iku ya jagad cilik yaiku jagad sing ana sajeroning badan kita dhewe. Dene makrokosmos iku jagad gedhe yaiku jagad sing gumelar iki.”
“Jane ngoten, tinggalane mbah-mbah riyin sae nggih, pak.”
“Satemene tinggalane mbah-mbah biyen akeh sing mengku wasita sinandi, tegese pitutur sing ora dicethakake utawa digawe rahasia. Pitutur kang adiluhung. “
“Njenengan niku kok pinter niku king pundi ta, pak?” pitakone Sukiman.
“Lhah , aku iki jane ya padha wae karo kowe. Lha saiki rak ana alate, supaya wong ora bodho-bodho banget.”
“Napa niku ?”
“Lha iku .... internet”

Jam rolas thet, kenthongan ditabuh dawa, nandhakake yen wis wayahe tengah wengi. Wong-wong sing ana ing cakruk padha bubar mulih menyang omahe dhewe-dhewe. Aku dhewe ora enggal-enggal mulih. Atiku sumpeg jalaran wis pirang-pirang sasi ora nyambut gawe. Mangka saiki aku nduweni kuwajiban ngingoni anake maratuwa. Dinane iki aku ora nyambut gawe. Golek gaweyan mrana –mrene durung oleh. Apa ora sumpeg ? Apa ya mung arep ngejibake maratuwa wae. Aku dadi wong lanang satemene rumangsa isin yen mung gumantung maratuwa.
Krungu dongenge pak Darman mau aku njur kelingan marang welinge bapak nalika arep ninggale kae:” Le, keris iki rumaten, aja nganti pisah karo kowe “
Aku banjur mlebu omah, keris warisane bapak dak jupuk saka lemari. Banjur dakunus alon-alon. Daksawang suwe tanpa kedhep. Rumangsaku ana swara dumeling ing kupingku: keris iku keras, keris iku keras. Kaya-kaya swara iku ora ilang-ilang saka kupingku. Sanalika aku eling.
“Yen ngono, aku kudu usaha sing keras.... kudu usaha sing keras.....usaha sing keras”
Esuke, kanthi ati madhep, karep kang mantep, lan ulat sumringah aku gegancangan budhal ...... golek pegaweyan.


Surabaya, 07 Desember 2010.
.

GAPLEK PRINGKILAN

ORA NYEBUT. Mangkono rasanane wong sing krungu dongenge lelakonku. Wiwit kampung pojok lor nganti pojok kidul, wiwit barongan pring pager desa wetan nganti barongan pager desa kulon, wiwit bakul-bakul sing biyasane liwat ngarep omahku nganti teka wong – wong sing padha cangkruk ning warunge Lik Giyem kabeh padha rasan - rasan. Padha ngrasani aku. Aku dadi kembang lambe, lambene wong sakampung. Yen wong sakampung lambene dadi siji kira-kira dadi lambe gajah apa lambe jirapah. Dadi wong kok nyebut, ingatase wis mambu lemah kok isih ngarepake Karti --randha lanjar kulon kali.

“Umure pira ta Karti kuwi ?” pitakone Saiman marang Karjana nalika cangkruk ning warunge Lik Giyem.
“Lha Karti kuwi ngono rak bocah wingi sore ta, patlikur apa wis enek?” Karjana genti takon.
“Ya uwis ta. Wong laire Karti bareng laire anakku sing ragil. Saiki anakku wis umur nemlikur. Ya nek patlikur ya luwih” wangsulane Saiman ngyakinake Karjana.
“Lha, ditinggal bojone wis pirang taun?” pitakone Karjana
“Kok takon pirang taun. Kowe apa ora melu nglayat? Setaun bae durung enek.”wangsulane Saiman karo nyruput kopine.
“Aku pas nyang ndi ta ya ? Jane aku ra tau lunga ki ?”
“Lha embuh. Aku pa ngerti urusane uwong ?”
“Nek durung enek setaun, ya lagi wae. Lara apa ta?”
“Ya embuh. Jarene, maune mung sambat kesal-kesel ngono. Bareng dipriksakake dokter jarene wis parah.”
“Sadurunge apa ra priksa dokter ngono ?.”
“Jane ngono ya priksa, nanging kira-kira ora dirasa. Dianggep entheng. Sanajana lara, ketoke tetep nyambut gawe wae.”

Pancene dadi randha kuwi ora kepenak. Apa maneh randha anyaran. Jarene Pak Dajus, kae lho pengarang sastra Jawa sing kondhang kae, randha iku rana-rene diendha. Tembung diendha kuwi nek manut wong Bojanegara tegese digunem. Apik digunem, ora apik sangsaya ndadi anggone nggunem. Mengko arep macak dirasani wong jare golek-golek, bojo lagi bar mati saiki bengesane wis menor-menor. Mengko nyandhang saanane ya dirasani, wong kok olehe ora ngajeni awake. Mbok sing rada macak sithik. Ya mbokmenawa ana wong ngesir , ora kucem ngono. Sarwa repot. Dadi randha ora ana benere.

“Jarene, krungu-krungu diarepake pak Darna?”
“Darna sapa ? Darna pensiunan guru SD kuwi ta ?” pitakone Saiman.
“Iya. “
“Lheh, ya ora cocog.”
“Ra cocog piye ? Wong pak Darna ya duwe bayar. Ya arepa kaya apa wae rak isih duwe pensiun.”
“ Ora prekara bayar. Ya ketuweken. Coba gagasen. Pak Darna kuwi wis pensiun, tegese umure ya wis suwidak luwih. Karti lagi lagi umur kur-kuran. Apa ya cocok? Nek kanggoku ya ora cocok”
“Tuwek rak ragane. Atine durung karuwan. Saiki lho yen ana wong weruh kaya Karti sapa sing ora kepencut. Dhasare kulite kuning mrusuh, awake gedhe dhuwur, lenjang-lenjang. Yen ana wong ora kepencut karo Karti kuwi wong munapeg ”
“Nek aku, panggah ra cocog”, kandhane Saiman ngegegi omongane.
“Ya uwong kok. Sapa ngerti atine wong. Kowe pa ngerti karepe pak Darna ?”
“Ya nek karepe pak Darna kuwi ngene, nanging iki mung kira-kira lho. Anake ra ya wis mentas kabeh. Siji neng Jakarta, adoh nggone. Sing anak wedok neng Mediun, ya adoh, sing nomer telu melu bojone. Lha neng omah rak mung dhewe emple ora enek kancane. Keneka kanggo rasan-rasan. Karo maneh pensiune ben tumanja, saupama kanggo ngragadi anake wong ya oleh ganjaran.”
“Ngono ya ngono, ning mbok golek sing sababag. Lha nek kaya Karti ya ora kanggo utawa dijak rasan-rasan “
“Ora dianggo rasan-rasan, kanggo apa ?”
“Lha ya embuh, wong rumah tangga rak ya akeh butuhe.”
“Lha sing sababag sapa ?”
“Soimah kuwi rak ya randha, umure kira-kira patang puluh tahun. Luwiha ya ora akeh”
“Lha nek Soimah, kuwi bener umure ora enom banget, ning anake lima. Karo maneh isih kemriyek. Isih mbutuhake ragad akeh. Ya carane aku, ya pilih si Karti”

Jane mono, sembarang omongane uwong aku ya ngerti. Ning ora dakpaelu. Ora dakgugu. Biarlah anjing menggonggong, kafilah tetap berlalu. Kaya parikan kae :

Kembang turi melok – melok,
enake dipangan sore.
Ra breduli wong alok-alok,
sandhang pangan golek dhewe.

Yen kanggoku sing penting cocoge ati. Kaya sing nate dakaturake marang para rawuh nalika aku masrahake penganten (aku ya kadhang-kadhang didhapuk dadi bageyan pasrah penganten) – ana tembang Asmaradana sing cakepane mangkene :

Gegarane wong akrami,
dudu bandha dudu rupa,
nanging ati pawitane,
luput pisan kena pisan,
yen gampang luwih gampang,
yen angel angel kalangkung,
tan kena tinambak arta.

Yen atine padha cocoge rak ora masalah. Ning ya pancene nek ora cocog, ya mung dadi perkara wae. Malah rak nate ana kabar neng TV, neng Malaysia, ana wong wadon umure wis wolung puluh taun luwih rabi karo jaka umur 30 taun. Sing kaya ngono rak ya marga saka cocoge ati ta.
Karo maneh nek ana ngelu mulese, wong iku rak ora mesthi waras terus, yen umure padha tuweke , aku arep njaluk kerokan malah dikongkon ngeroki. Apa ora malah repot. Lha upamane sing siji isih enom, rak ya tandang gawe akas, dikongkon ngeroki ya rosa. Upamane maneh, sak wayah-wayah daktinggal mati, wis dak tinggali pensiun. Kenaa kanggo minangka pangane, kena kanggo uripe senajane ora akeh. Upamane daktinggal mati, terus kepingin rabi maneh ya ora apa-apa, wong ya isih enom. Mula kanthi dhasar gagasanku sing kaya mangkono mau, kenceng anggonku kepingin ngrabi si Karti. Aku kudu bisa ngrabi si Karti.
Ing sawijining dina aku ketemu si Karti, dheweke mlaku karo nggawa gawan abot. Dheweke banjur dakendhegi ing sisihe. Mesin sepedha montor dakpateni. Dheweke noleh aku banjur takon : “Saka ngendi, Ti kok mbentoyot nggawa gawan akeh ?”
“King peken, bibar blanja.”
“Arep nduwe gawe, ta ?”
“Niku lho dugi wilujengane simbok”
“Lha dak terke piye ? Wong aku ya nganggur”
Karti sajake ya bingung arep ngiyani , kepriye, yen ora diiyani, pancen dheweke repot. Aku banjur dheseg :“Lha ayo ta. Wong kowe ketoke repot ngono kok ?”
Wusana Karti gelem dakgonceng. Aku banjur nyetater sepedha montorku.
“Ya wis ayo,” pangajakku.
Karti ora mangsuli, njur nyengklak wae ana goncenganku. Atiku njur krasa mbedhdodhog, sing maune mung sakepel, saiki kaya-kaya malih sagunung gedhene. Batinku : Inilah kesempatan yang saya tunggu. Kesempatan ini tidak akan saya lepaskan begitu saja. Aku njur nata ati, ngomong saiki apa mengko, aku rada bingung. Arep ngomong karo Karti, gek maju gek mundur. Dhadhaku rasane dhug, dhug, dhug, dhug, njur dakwanek-wanekake, sanajanta cangkemku menga mingkem.

“Ti...” kandhaku mbukani rembug karo ngendhoni gas.
“Napa pak ?” pitakone Karti.
“Kowe rak randha,’
“Enten napa ?”
“Apa ra kepingin rabi maneh ta?”
“Lha nggih teksih kepingin”
“Aku ki ya dhudha. Wis suwe olehku ndhudha. Anak-anakku saiki wis ora ana sing neng omah.”
Karti mung meneng wae, ora mangsuli.
“Upamane, iki upamane. Ya aja dadi atimu . Upamane kowe dakrabi ngono piye ?” pitakonku.
“Lhah...”
“Lhah piye? Gelem apa ora ?”
“Soimah niku rak nggih randha.”
“Iya bener. Soimah anake kemriyek ngono. Kowe dhewe ya ngerti. Gek isih cilik-cilik pisan.”
“Nggih boten napa-napa ta. Rak niku sing kathah pahalane “
“Sing dakkarepake ki kowe, Ti. Dudu Soimah “
“Lha kula rak nggih kepingin duwe anak”
“Karepmu .... aku wis tuwa ngono ta. Ora isa nggawe anak. Tuwa ki rak wonge, Ti.”kandhaku.”Nek mung kepingin duwe anak wae ya dakgawekake”
“Lha napa kiyat ?“
“Lho sembrana, iki gaman Majapaitan . Ra orane nek nganti mindho gaweni “

Wong loro, aku lan Karti njur padha meneng. Ora nerusake rembugan sing lagi wae diomongake. Aku njur ngingetake dalan, untung wae dalane ora pati rame. Ora krasa, ngerti-ngerti wis teka ngarep omahe Karti. Sepedha banjur dak rem, mandheg. Karti banjur mudhun karo kandha :”Matur nuwun, pak”
Aku banjur nggeblas, mulih. Atiku senenge ora kaya dina iki. Ora bisa dakgambarake. Neng omah njur nyanyi-nyanyi. Donya iki rasane padhang njingglang. Rumangsaku srengenge iki ora mung siji. Neng ngendi-endi ana srengenge. Wis suwe anggonku ngesir Karti ning lagi saiki bisa omong-omongan. Aku bisa nyuntakake rasaning atiku. Rasane mbedhodhog sagunung Merapi mbledhos.
Sawise kedadean iku pirang-pirang dina aku ora ketemu Karti. Atiku krasa ora kepenak. Biasane mangkat menyang pasar mesthi liwat ngarep omah, saiki ora nate ketemu. Karti iki apa lara apa piye, apa lunga?. Jan aku kangen banget bisaa enggal-enggal ketemu. Aku liwat ngarep omahe ya ora nate ketok. Donya sing maune katon padhang njingglang saiki wis wiwit surem, wis wiwit remeng-remeng. Apa sadhela maneh bakal peteng dhedhet bali kaya maune ?
Grobyaak ! Swara sepedha disendhekake pager rada banter. Aku nginguk njaba. Ana bocah cilik umur sepuluhan taun marani aku.
“Pak, nyaosaken serat”
“Saka sapa?” pitakonku.
“King iyuuk”
“Iyukmu sapa ta ?”
“Yu Karti”
“Kowe adhine Karti, ta?”
“Enggih”
“Ya. Kandhaa yen wis tak tampa “
“Enggih. Pareng pak, nyuwun pamit .”
“Ya.” Atiku wiwit ora kepenak,. Ana apa iki, kadingaren Karti menehi layang. Atiku wiwit dheg-dhegan. Layang banjur daksuwek amplope. Dak bukak lempitane, njur dakwaca. Isine mung cekak, mung saukara :”Nyuwun ngapunten dereng saged nampi pamundhut panjenengan”. Pet, sanalika peteng ndhedhet. Srengenge sing maune padhang kencar-kencar, saiki mati pet. Peteng dhedhet, peteng dhedhet.

--------0--------

Telung sasai saka kedadean iku, aku nduwe pakulinan anyar. Pesbukan. Wiwitane aku ya ora ngerti. Krungu omongane bocah-bocah enom, sing saben dina njonggol neng warnet, aku banjur tokan-takon marang bocah-bocah kuwi. Suwe-suwe aku ya bisa pesbukan dhewe. Aku mlebu warnet ngenteni sepine bocah-bocah enom. Biasane jam sanga bengi lagi sepi. Meh saben wengi ndhongkrok neng warnet. Mulih-mulih yen wis jam rolas, bareng warnete tutup. Idhep-idhep ngrewangi jaga warnet.
Ing sawijining dina lagi mara menyang warnet, njur takon marang sing jaga :”Enten sing kosong, mas?”
“Enten, pak. Nomer gangsal”, wangsulane sing jaga.
“Kula niku gumun lho, pak” kandhane sing jaga.
“Gumun apa, mas ?” pitakonku.
“Njenengan niku empun sepuh, lha kok pesbukan mawon”
“Lha arep ngapa? Apa pesbukan iku mung kanggo wong enom wae?” wangsulanku. “Coba bayangna, neng omah ya ora sapa-sapa, sepi. Lha nek ning warnet rak akeh kancane.”
“Lha nggih golek kanca ta, pak”
“Sapa ?. Golekna ta !”
Sing jaga warnet ora mangsuli, mung mesem wae.
Saben pesbukan sing dakgoleki dhisik , mesthi wong wedok. Saben ana pesbuker wedok mesthi dak “add”, aku njaluk supaya dadi kancane. Aku nate krungu kancane anakku olehe jodho ya jalaran saka pesbukan. E, mbokmenawa aku oleh randha-randha saka pesbukan.
Temenan, aku oleh kanca pesbuker, sawise dak “add”, oleh konfirmasi saka dheweke. Jenenge Sri Wahyuni. Bareng dak deleng profile, lajang, cocog. Tanggal lair taun ,wah ora ana. Alamat , Magetan. Tertarik pada laki-laki , aku ya lanang. Ingin cari pacar, aku ya bujang. Tidak memandang umur : cocog banget.
Bareng dheweke pas OL langsung dak klik obrolan. Wis, ora perlu dakcritakake lakon lan kahanan sateruse. Dheweke setuju yen aku dadi bojone, senajana dheweke lagi umur kepala telu, lan aku wis pensiun. Malah-malah dheweke banjur takon kapan anggone nglamar menyang Magetan.
Aku banjur cepet-cepet ngurus surat pindhah kawin. Daktujokake desane calon bojoku. Katrangan-katrangan sing perlu, cukup liwat HP. Layang cukup dak kirim liwat pos wae.

Teka tanggal sing wis ditemtokake minangka ijabing penganten, aku lan dulurku sawetara mara menyang Magetan. Teka ing Magetan banjur dipondhokake ing omahe tangga sisih kulon. Ora suwe perias penganten teka ndandani aku. Aku njur kelingan bojoku sing wis tinggal donya, ya ibune bocah-bocah. Kelingan, gawang-gawang wewayangane bojoku. Ora ketang tresnane marang aku, saiki ndhisiki bali menyang alam kalanggengan. Sawise rampung anggone ndandani aku, perias pengantene nyangoni utawa nggawani aku gantal. Gantal iku linthingan suruh sing taleni benang sing lumrahe kanggo balang-balangan nalika penganten ketemu sepisanan.
Suruh –bakale gantal – yen dikerata basa : kesusu weruh. Pancene aku kepingin enggal- enggal weruh pengantene wadon. Kepriye ya wujude ? Yen rupane ngono ya wis weruh nalika ndeleng poto profile. Nanging bleger wujude rak durung weruh babar pisan.
Gendhing Kebogiro saka VCD player wis disetel, pratandha yen upacara panggih penganten diwiwiti. Pranata adicara mbiwarakake supaya penganten kakung enggal rawuh ing sasana pawiwahan. Aku enggal-enggal budhal menyang papan temune penganten. Ora lali suruh gantal sing maune dak kanthongi banjur dakcekethem. Alon-alon lakuku diayap para pengarak. Bareng lakuku wis teka ing papan temu dipethukake penganten wadon.
“Lho .... lho .... lho .,” aku kaget setengah mati. Apa lemaha ora rata , kok bojoku anggone mlaku gejajigan ? Wadhuh, wadhuh, wadhuh...... bojoku sikile pincang.


Surabaya, 30 Nopember 2010.
.

BANG PLECIT

Wayah bedhug ndhrandhang, Sutini isih ngiderake dagangane. Jane mono mung kari sethithik. Wayah awan ngentang-ngenthang panase kaya mecah-mecahna gundhul , mula anggone ngiderake dagangane dilereni dhisik saperlu ngaso. Langganan sing kari dhewe iki gampang. Pokoke ana barange banjur lung menehi dhuwite. Ora ndadak neka-neka.
Dina – dina iki pikirane Tini – ngono celukane Sutini – rada ruwet. Mikirake utange sing durung sah. Kamangka rumangsane wis bola-bali disaur, nanging meksa durung putus-putus. Isih kelingan cetha wela-wela omongane Kang Kandar nalika Tini arep golek silihan utang.
“Tenan lho Tin, yen ora kowe mono ora bakal tak wenehi. Aku ki jane mono nulung kowe. Yen ora kowe, ora bakal daktulungi,”kandhane Kandar.
“Sampeyan apa ora mesakake aku ta, Kang. Coba ta gagasen, bapake bocah-bocah saiki durung mulih. Bayarane tak arep-arep kanggo mbayar sekolahe Tinuk mlebu nyang TK iki lho”
“Butuhmu pira? Ya nek akeh-akeh aku ora bisa menehi”
“ Ora akeh, Kang. Pokoke cukup.”
“Lha pira? “
“Ya kira-kira siji wae.”
“Siji apa? Atus , ewu, yuta, milyar apa siji apa? Yen milyar aku ora duwe. Aja kok padhakke bank wae”
“Aja guyon, Kang. Wis sayuta wae.”
“Wis kandha bojomu ? Karo, apa ya wis kopikir tenan. Dhuwit samono kuwi abot lho.”
“Ya durung. Wong wis patang dina durung mulih. Jarene kirim barang menyang Mediun. Kamangka sesuk kudu mbayar nyang sekolahan.”
“Aja lali. Telulasan lho”
“Iya, iya.”
Wektu iku pisanan Sutini kenal karo Kandar. Suwe-suwe dadi langganan. Kepriye ora dadi langganan wong golek utang mrana-mrene ora oleh. Sambat menyang dulur ya ora ana sing bisa disambati. Kabeh padha butuhe. Sambat sapa maneh ? Arep melu utang Koperasi, koperasi RT wis ora mlaku maneh.
Bojone, nyambut gawene dadi sopir, ning sopir pocokan. Asile mung rog-rog asem. Oleh dhuwit yen sopir asline ora mlaku. Yen sing sopir asli mlebu terus ya ora oleh dhuwit. Mosok dadi sopir njagakake kancane lara. Kadhang seminggu oleh kaya seminggu ora, kamangka kebutuhan –kebutuhan saben dinane mundhak terus. Sing mbayar listrik, mbayar banyu, mbayar sekolah sarta mangan saben dinane. Durung yen gase wis entek. Malah saiki akeh kabar yen neng ngendi-endi tabung gas akeh sing mbledhos. Pikirane Tini sangsaya mumet. Kamangka meh saben reregan mundhak terus. Lombok wae regane wis puluhan ewu. Apa maneh ngadhepi riyaya kaya ngene iki . Durung mikirake klambine bocah-bocah. Yen bocah-bocah ora nganggo sandhangan anyar apa ya ora isin karo kanca-kancane ? Yen sing tuwa mono ora nganggo sandhangan anyar ora apa-apa, lha bareng bocah ? Dhek sedhela kae isih bantuan BLT saka negara, bisa kanggo tambah-tambah blanja, bareng saiki bantuan mau wis disuwak, arep noleh menyang endi?
Jane mono saka negara wis dianjurake supaya para warga nggabung menyang koperasi dadi anggotane koperasi. Ana RT ne kono ya wis didegake koperasi . Dadi anggota koperasi iku enake, yen ana kebutuhan sawayah-wayah ora bingung, Ora ngrusuhi tangga, ora ngrusuhi dulur. Ya senajana olehe dhuwit utangan kuwi mung sethithik. Paribasan dicokot-cokot alot. Ning koprasine saiki wis ora mlaku jalarane ana penguruse sing ora jujur. Yen ana anggota sing cedhak karo pengurus diwenehi utangan, nanging sing adoh karo pengurus, pitakonane werna. Ana maneh para anggotane gelem utang ,nanging aras-arasen nyaur, nyaure mung sageleme wae. Pendhak wayahe kumpulan ora teka. Suwe-suwe anggotane padha mretheli. Mula sedhela wae koperasi wis ora mlaku maneh. Mula yen ana wong sing butuh dhuwit jujugane ya menyang nggone Kandar.
Jenggirat, Tini kaget ana SMS mlebu menyang Hpne. Bareng diwaca “ Tin, aja lali. Saiki wis wayahe nyaur.” Sakala awake Tini krasa lemes, arep ngiderake dagangan sing mung kari sethithik ora kuwat ngglawat. Bali lungguh maneh. Dhelog-dhelog lungguh neng tunggak ngisor wit asem neng pinggir dalan. Utang sing maune mung sayuta malih dadi limang yuta. Kamangka rumangsane dheweke ya nyaur, mung saben tekan janjine kadhang kala ya ora nyaur. Dhuwit babone manak, yen ora disaur anake dadi babon njur duwe putu, putune duwe canggah. Mengkono sateruse. Mula utange ora tambah entek nanging malah tambah akeh. Arep nyaur kepriye wong dhuwit blanjan sing dijagak-jagakake ora teka. Kepeksa golek utangan liya. Kepeksa gawe juglangan anyar kanggo nutupi juglangan lawas. Suwe-suwe utange Tini ora malah lunas nanging malah tambah akeh.
Satemene, Tini ya dudu wong keset, dudu wong lumuh. Kanggo mbantu ngentheng-genthengake bojone dheweke nyambi usaha. Yaiku dodol krupuk. Arep kandha sing lanang ora wani, wedi yen disrengeni. Mula sanjana sanggan mau abot, arep disangga dhewe. Nanging arep nyaur, sing dienggo nyaur dhuwite sapa. Wis kadhung kejeglong.
Lap, dheweke duwe pikiran ala. Wis , tinimbang urip ngrekasa neng ngalam donya luwih penak nglalu wae. Samubarang prekara sing diadhepi rampung. Ning bajur kelingan anake telu isih cilik-cilik. Sing mbarep isih ana ing TK, sing nomer loro lagi telung taun, lan sing ragil isih suson. Anak-anake mengko melu sapa ? Apa ya klakon melu mbok kuwalon. Yen melu mbok kuwalon mendah rekasane. Apa ya ora disiya-siya?. Melu mbok kuwalon iku ora kepenak. Kamangka mengko mbok kuwalon ya duwe anak dhewe, apa bisa adil, apa bisa gemati? Apa ora emban cindhe emban siladan ?
Nyat, pikiran ala sing kumlebat ing sirahe disingkirake. Tini kandha jroning ati, janji, aku kudu bisa ngadhepi prekara iki, ora bakal anak-anakku dakpasrahake menyang mbok kuwalon. Tini banjur gregah-gregah tangi saka lungguhe. Dagangan sing durung entek banjur diubengake maneh.
Ora suwe dagangan wis entek, banjur mulih. Teka ngomah wis dipapag anak-anake, “Emak teka, emak teka. “
Tinuk banjur undang-undang adhine “ San, Santi, emak teka San”
“Endi mak oleh-olehe?”, pitakone Tinuk kemrecek.
“Oleh-olehe ora ana Nuk, bakule mati ,” wangsulane make ngapusi supaya Tinuk ora takon prekara oleh-oleh.
“Alaaaaaah mak,” kandhane Tinuk karo prembeng-prembeng arep nangis.
“Aja nangis, Nuk. Sesuk tak tukokake,” kandhane Tini ngedhem-edhem atine anake.
“Tenan lho mak, aja lali...,” kandhane Tinuk karo mlayu metu dolanan maneh.
Yen ndeleng anake sing semono , ya ora mentala ninggalake. Nanging yen kalingan SMS e Kang Kandar sing ora leren-leren anggone nagih, ya kaya-kaya tega ninggalake anake . Sawengi pikirane mubeng, munyer . Arep turu ora bisa turu, melak-melik mripate, pkirane Tini nglambrang teka ngendi-endi. Sawengi ora bisa turu-turu. Kelingan anake sing isih cilik-cilik. Nanging saclerapan uga kelingan marang tagihane Kang Kandar. Malah-malah dheweke arep dipulisekake yen nganti ora bisa nyaur. Apa ora judheg ? Yen ora ngono, njur kelingan bojone sing saiki lagi lunga durung mulih-mulih. Kelingan bojone ana paran golek pangan, pirang-pirang dina neng dhuwur montor kanggo nyukupi kebutuhan ngomah. Sanajana wis direwangi njungkir njempalik , isih meksa durung cukup kanggo kebutuhan omah.
Banjur nyat, ana pikiran ala maneh. Wis sesuk penake nubruk montor wae. Nubruk montor ? Ya yen thek-sek, enggal mati, ora apa-apa. Yen ora ? Upamane mung sikile sing keplindhes, harak malah cilaka. Sikile dhingklang, ngopeni bocah telu. Durung golek ragad kanggo menyang rumah sakit. Rak malah ngrekasa ora bisa ngrewangi golek pangan bojone , malah dadi tanggungan. Apa sing lanang trima, duwe bojo dhingklang? Apa kira-kira ora kepingin rabi maneh? Golek bojo sing luwih enom, sing ayu, sing seger, dheweke banjur disingkang-singkang jalaran bojone isin ngrabi dheweke, mula banjur kawetu sambate : “Gusti, paringana eling, lan paringana sabar. “ banjur leees turu, ngerti-ngerti krungu adzan subuh “ Allaaaahu akbar. Allaaaaahu akbar .”


Surabaya, 17 Agustus 2010

KESURUPAN

Wayahe wis meh surup. Candikala abang mbranang sumirat ing langit sisih kulon. Wong wong wis padha mulih anggone megawe. Sedina mbethethet nyambut gawe ana tegal lan sawah. Sing saka pasar malah wis mulih bedhug ndhrandhang mau. Sing reresik jogan latar wis padha rampung anggone nyapu. Latar jembar gilar-gilar ,. ora ana uwuh utawa godhong kemliwer, kabeh sinaponan resik. Kabeh padha ngrumat bale somahe dhewe-dhewe. Bebek, pitik lan rajakaya wis padha dikandhangake. Bocah-bocah wis bubar adus banjur salin sandhangan sing resik, ora lali kopyahe, padha budhal ngaji menyang langgar. Swasana ing desa kono katon asri, ayem lan tentrem . Ora suwe keprungu swara bedhug Mahgrib. Thing .. therenthing-... thing thing dheng.... dheng, thing therenthingthing ... dheng. Banjur keprungu swara adzan saka langgar cilik mau. “ Allaaaahu akbar , Allaaaahu akbar ...... Sing arep sembahyang menyang langgar wis padha budhal. Sadurunge imam teka para jamaah padha pujian. Bareng sing ngimami sembahyang wis teka, banjur diwiwiti sholat, diterusake dzikiran. Yen dirungokake saka kadohan , marakake ati adhem.
Tengah-tengahing wong mau padha dzikir, keprungu wong bengok-bengok. “Siti kesurupan .... Siti kesurupan “. Siti ngomyang. Sing diomongake ora genah. Saben wong teka dituding-tuding, diunek-unekake ora karu-karuwan. Wong-wong tangga teparo enggal-enggal gumrudug menyang omahe Siti. Byuk, wong-wong sing padha teka enggal ngebaki bale. Kabeh padha ngrubung Siti. Ora keri wong sing sembahyang padha mlayu plencing ninggalake imame sing isih nerusake dzikire. Wa Amat uga isih nerusake dzikire sing mung kari sethithik.
“Iki mau kena apa ? Kena apa ? Kena apa ?” pitakone wong-wong sing lagi teka.
“Nggih boten ngertos. Ngerti ngerti nggih kados ngoten niku. Ngececeng , awake kaku kabeh. Ora kena ditakoni” wangsulane mboke Siti.
“Boten kenek napa-napa, ta Wa “ piatkone Giman menyang Wa Katimah ya mboke Siti.
“Kenek napa ? Wong sore mau ya ora apa-apa. Ya biasa wae.”
“Mengke gek bibar saking pundi saking pundi ngoten?”
“Sedina ya neng ngomah ngono. Ora lunga-lunga. Nyambut gawe kaya biasane. Wayahe adang ya adang. Iki mau lho aku arep apek banyu ulu menyang sumur, arep sembahyang Mahgrib. Ngerti-ngerti awake kaku.”
“Eee. Saderenge, nggih mboten duwe omong napa-napa?”
“Nek karo aku ya ora nate ngomong apa-apa”
Ora suwe Wa Amat mudhun saka langgar, mulih. Kaget weruh ana ngomah wis akeh uwong, uga weruh mantune ora kena ditakoni. Bingung apa sing arep dicandhak. Mlebu metu ngomah ora ana tujuwane. Ngerti yen Wa Amat bingung banjur ana sing ngrenahake.
“Mbok cobi Wa, diundangke mbah Krama.”
“Sudar mau menyang endi, ta ?” Wa Amat nggoleki Sudar, anake lanang ya bojone Siti.
“Durung mulih ngono.”
“Bocah ra nggenah, yah mene durung mulih. Mblayang menyang endi wae ya?”
“Ma, Sarma , tulung undangna mbah Krama. “
“Nggih, Wa.” Sarma enggal-enggal budhal menyang omahe mbah Krama nyilih pit montore Pak Darna. Pit montor enggal-enggal distarter tumuju menyang omahe mbah Krama. Ora suwe Sarma karo mbah Krama teka.
Mbah Krama enggal-enggal njujug panggonane Siti. Banjur njaluk banyu putih. Banyu sagelas enggal diulungake marang mbah Krama. Sawise maca donga sawetara, banyu sing ana gelas diraupake menyang raine Siti, turahane dikongkon ngombekake.
“Dos pundi, mbah ?. Kenging napa ?” pitakone Wa Amat menyang mbah Krama sawise nambani Siti.
“Boten napa-napa,” wangsulane mbah Krama alon.
“Niki mesthi enten sing serik kalih Siti. Cetha yen ngeten niki mesthi balangan”
“Balangan napa ? Balangan jemblem, ta ?”
“Njenengan tiyang sepuh kok guyon. Ampun guyon ta, mbah !”
“Guyon dospundi ta ? Kula niki nggih ngomong tuwa “
“Jelas niki enten sing sengit kalih piyambake. Wong larane mboten sabaene ngoten”
“Pun saniki ngeten mawon. Bocahe niku njenengan beta teng kamar. Kajenge lerem. Kula tak nyuwun pamit”
“Nggih, nggih mbah. Kula matur nuwun sanget. Nyuwun ngapunten lho mbah menawi enten lepat kula.”
Mbah Krama banjur mulih. Ora lali Wa Amat nyelipake rokok rong mbungkus menyang sake mbah Krama. Wong-wong sing maune padha ngrubung padha mulih menyang omahe dhewe-dhewe.
“Ma, Sarma. Terna mbah Krama kondur,” Wa Amat ngongkon Sarma.
“Nggih Wa,” wangsulane Sarma banjur budhal ngeterake mulih mbah Krama.
Sedina, ora ana kedadean apa-apa. Kahanan ing desa kono bali kaya wingi uni. Ayem tentrem. Dhasare desa kono adoh saka kutha. Adoh saka pasar. Adoh lor adoh kidul, adoh saka kerameyan. Kabeh padha nyambut gawe bali marang pegaweyane dhewe-dhewe. Mung kabar kesurupane si Siti isih dadi rembug tangga teparone. Isih ana sing rasan-rasan yen Siti kemangslupan setan. Ana sing ngomong Siti katutan dhemit belik kidul. Ana uga sing ngarani yen Siti disanthet uwong. Werna-werna panyakrabawane tangga-teparo marang larane Siti.

Ganep sepasar. Siti kumat. Wayahe uga padha, ing wayah surup. Malah saiki luwih nemen. Sejene ngomyang , klambi sing dianggo didhedheli nganti suwek kabeh. Paribasan ora ana kain sasuwek wae sing tumemplek ning awake Siti. Uda bledreng. Saben ana wong teka, diarani setan sing arep ngganggu gawe ,”Setan alasan, ngapa kowe teka mrene, Minggata !” kaya ngono kuwi omyange, karo tuding-tuding marang saben ana wong sing arep tetulung. Ndleming ora ana entek-enteke.
Ngerti bojone kumat kaya mangkono, Sudar trengginas. Bojone banjur diruket, dipithing, njur dijegal tiba klangsaran neng njogan wong loro. Pira banggane wong wadon, sarosa-rosane wong wadon mesthi isih rosa wong lanang. Sing weruh padha bingung, arep tetulung, tetulung sing kepriye, wong Siti wuda. Ya isin ya campur ....
“Ma, Sarma, enggal paranana mbah Krama !” prentahe Wa Amat menyang Sarma. Kebatan Sarma budhal menyang omahe mbah Krama. Ora suwe mbah Krama wis teka.
“Wis, culna bojomu, Dar ! Karo goleka banyu kana !” pakone menyang Sudar.
Kaya biasane mbah Krama banjur nambani. Siti diraupi lan diombeni banyu. Ora suwe Siti katon ambegane sangsaya katon alon. Sing maune lamben nggeget-nggeget kaya wong nesu , wis sangsaya katon lumrah. Siti banjur dikongkon nggawa mlebu kamar.
Sawise rampung anggone nambani mbah Krama banjur ngajak lungguhan ing meja. Karo ngombe kopi. Wong-wong wis padha bubar, mulih menyang omahe dhewe-dhewe. Sing keri mung Wa Amat – sing duwe omah—Sudar, Sarma karo mbah Krama.
“Dospundi, mbah?”, pitakone Wa Amat mbukani rembug.
“Ngeten, kula ajeng ngomong sampeyan rungokne. Bocah niku sejatine boten ,kenging napa-napa. Nggih boten kenging setan, boten kenging dhemit nggih boten dibalang tiyang.”
“Mula,” mbah Krama nerusake.”Sampeyan dhik Amat, dadi wong tuwa mbok nggih sing ngerti. Ampun sok gampang ndakwa tiyang. Sampeyan niku enten ngriki dadi panutane wong sak kampung. Yen tiyange trima sampeyan dakwa, boten napa-napa. Yen boten trima, rak cilaka.”
“Sing ping pindho, kowe Dar. “ genti sing dituturi Sudar. “Bojomu kelonana ... mengko rak waras! Bojomu mrene iki, jalaran ngetutake kowe. Kowe malah mburu senengmu dhewe. Kowe saben bengi ngombe menyang warunge Timan. Mulih-mulih tengah wengi, mendem. Sapa ngerti yen bojomu nduwe krenteg apa, nduwe kekarepan apa. Saiki samubarang larang. Golek pangan angel. Kowe ngerti yen bojomu ra duwe dhuwit ? Wong wadon wis gelem melu maratuwa wis saapik-apike bocah lho. Bisa ora kowe mareni tumindakmu ?”
“ Nggih, mbah. Kula estokaken”
Akeh-akeh mbah Krama anggone nuturi Wa Amat karo Sudar, yen ditulis kira-kira limang kebet isih kurang.
“Ya wis. Sarehne saiki wis wengi aku tak nyuwun pamit.”
Sawise kedadean sing kapindho iku Siti ora nate kumat babar pisan, Sudar ya mareni anggone mburu kesenengane dhewe ....


Surabaya, 4 Agustus 2010.

ANOMALI

Parang, desa mencil neng pinggir segara kidul. Lemahe gathak, cengkar, khas pegunungan kapur. Ing kono ora ana sawah jembar, wong pancen manggon ing pegunungan. Sing ana mung tegalan lan pekarangan. Wit jati thukul ing sela-selaning watu sing pating penthungul. Ing sela-selane jati ditanduri tela kaspe.
Saben ketiga wong-wong kang manggon ing kono padha bingung golek banyu. Apa maneh yen udan suwe ora nyeblok. Sumur-sumur padha garing ora ana banyune. Kali wis ora mili, belik padha asat. Aja maneh kok kanggo adus, kanggo cewok wae paribasane wis ora ana. Saka dhawuhe pemrentah wong-wong padha nggawe tandhon banyu pekarangan. Kanthi anane tandhon mau sauntara bisa ngurangi ngrekasane wong-wong ing kono. Saliyane iku uga ana proyek air minum nanging ora saben dina bisa mili, apa maneh yen wis wayahe ketiga ngerak. Mula saben esuk tangi turu ora ana wong adus, cukup mung raup wae – jarene wong nggonku “mandi Tarsan”. Banyu sing disimpen ing tandhon kudu di awet-awet aja nganti entek nganti tekane mangsa randheng maneh. Yen udane nganti telung sasi ora nyeblok, ora cukup banyu sing ana tandhon.
Wong-wong kono penguripane tetanen, nanging ora ana sawah. Sing ana tegalan. Yen rendheng ditanduri gaga, yaiku jinise pari sing ditandur ana ing tegalan. Tanduran saliyane pari gaga yaiku kacang,kalebu kacang dawa, kedhele, jagung sejene tanduran sing baku yaiku tela kaspe. Pangan saben dinane thiwul. Wonogiri kondhang thiwule nganti didadekake lagu Campursari Thiwul Wonogiri. Satemene ora mung Wonogiri sing kahanane kaya mengkono. Wiwit saka Wonosari, wonogiri, Pacitan nganti tekan Trenggalek iring kidul pinggir segara kahanane padha yaiku lemah padhas pegunungan kapur.
Para among tani yen arep nenandur nganggo petungan pranata mangsa. Ana unen-unen ing babagan tetanen yaiku : jilung, rodhung, lutak, patwi, mori. Tegese wayah mangsa siji yaiku kira –kira wulan Juli mangsane lung-lungan, mangsa kaloro mangsane gadhung , mangsa katelu mangsane katak, mangsa kapapat mangsane panen wi gembili lsp. Lan mangsa kalima wayahe nandur pari. Mangsa kalima iku kira-kira tiba ing wulan Oktober. Pancene wulan Oktober wis ana udan deres, mula para tani padha nandur utawa nyebar winih gaga ing tegalan.
Seje karo kahanan ing wayah rendheng, kabeh katon ijo royo-royo, wit-witan kabeh padha trubus. Jati-jati sing maune ngarang padha malih dadi ngrembuyung , suket-suket padha thukul, walikane nalika mangsa ketiga. Wong-wonge ya katon seger-seger, prawane katon ayu-ayu. Manuk-manuk padha ngoceh. Garengpung padha ngereng. Ithi-ithi padha muni, ndadekake swasana katon asri. Sesawangan nyenengake banget, rasane kaya ning tengahing swarga. Ngrekasane wong-wong kono kasilep karo endahing sesawangan ing mangsa rendheng. Sampeyan bisa ngrasakake endahing papan kang sepi, sing keprungu mung ocehing manuk pating cruwet, perkutut lan derkuku padha manggung. Gawe tentreming ati. Adoh saka gerenge sarta keluke montor sing gawe dhadha seseg.
Saiki wis wayahe ngarepake mangsa ketiga, wis bubar panen pari gaga. Akeh wong duwe gawe, lumrah wong duwe gawe bubar panen.
“Kang Warina , tegalan sampeyan ngarep iki arep sampeyan tanduri apa?”pitakone Marta menyang Warina.
“Tak tanduri jagung,” wangsulane Warina.
“Sampeyan iki piye ta. Iki rak ngarepake mangsa ketiga. Mengko wayahe dhangir wis ora ana udan. Rak mung mbuwang-mbuwang dhuwit wae. “
“Perkara udan, sing nggawe udan rak dudu awake dhewe ta, Ta.”
“Ya pancene. Ning rak ya kudu dipetung.”
“Tegalanmu kok tanduri apa?” pitakone Warina mbacutake omongan.
“Tak tanduri kenthang.”
“Temen ta. Olehmu winih saka ngendi ?”
“Kenthang .......Ngenthang-enthang , ora arep nandur apa-apa. Tiwas ngentekake tenaga, ragad, ora ana asile apa-apa”kandhane Marta nerusake laku karo ngedumel. Wong edan apa? Wong wayahe arep ketiga isih nandur jagung. Mbah-mbah jaman biyen nduweni petungan jilung, rodhung, lutak, patwi, mori. Yen bar ditanduri gaga tegese wis ngancik mangsa ketiga. Ateges ora bakal ana banyu udan. Arep diileni saka kali wong kaline ora mili. Aja maneh kangge ilen-ilen kanggo tegalan, kanggo ngombe rajakaya wae ora. Apa maneh weruh tegalane mbah Wangsa sing ora ditanduri apa-apa.
“Tegile badhe dipun tanemi napa, mbah?” pitakone marang mbah Wangsa.
“Arep ditanduri apa lho, le. Adat saben yen ngene ya ora ditanduri apa-apa. Wong arep ketiga”
“Lha teksih kathah jawah ngaten”
“Lha ya kuwi. Mengko yen ditanduri jagung wayahe dhangir wis ora ana udan”
“Tegile Warina badhe ditanemi jagung”
“Ya wis ben” wangsulane mbah Wangsa ayem wae.
Marta sangsaya kenceng anggone ora arep nanduri tegalane. Dhasare ya ora duwe dhuwit kanggo tuku winih. Saiki winih jagung yen ora tukon toko ya ora gelem thukul. Kamangka mbah-mbah biyen winih jagung saka woh tanduran sadurunge.
Mangsa ngarepake ketiga lumrah diarani mangsa mareng . Lumrahe isih ana udan nanging wis akeh panase. Nanging mangsa mareng taun iki rada beda. Udan isih nyeblok saben dina. Malah dhek wingi dicampuri angin lesus. Akeh gendheng, payon omah padha rontok. Malah kabare ana omah sing ambruk barang. Ora krasa lakune wis teka ngomah.


Marta krasa jengkel atine. Arep mepe pari gaga panenan taun iki ora bisa. Kadhang esuk srengengene katon menceret, nanging wayah bedhug mendhunge wis nutupi langit. Kadhang sedina dheg ora ana panas babar blas, nanging ya ora udan. Kadhang kala sedina mbethethet udan nggrejih wiwit esuk nganti sore “Yen kaya ngene terus pari iki bisa-bisa thukul.” Mangka pari iku minangka jagane pangan tekan panen gaga maneh. Ora ana pametu liya saka liyane tetanen. Arep buruh macul, ora ana wong mburuhake, wong pancene ngadhepi mangsa ketiga. Arep melu buruh menyang kutha – kaya wong-wong liyane – ora nduweni kapinteran apa-apa. Ya yen bisa nukang, tukang kayu apa tukang batu ora dadi ngapa wong isih duwe kapinteran. Bisane mung buruh kedhuk. Kahanan kaya mangkono isih disambati anake kanggo ragad sekolah.
Anake saiki munggah kelas enem. Pancene sekolahan ora narik SPP, nanging isih kudu ngetokake ragad liyane. Kaya klambi seragam, sepatu, buku isih kudu tuku sanajana ora kudu tuku menyang sekolahan. Wong seragame ya wis suwek-suwek. Durung mengko yen kudu nerusake menyang SMP. Apa bisa ngragadi anake supaya dadi wong pinter.
Digadhang-gadhang anake bisa pegawe. Ora usah dadi dhuwur-dhuwur sang pangkate pating trempel kae, cukup kaya pak guru Kirna. Saben dina sandhangane resik, setlikan nylithit, ora nate gupak endhut. Mangkat mulih numpak pit montor. Saben sasi nampa bayar. Bojone ya guru pisan. Bayare wong loro paling ora wis limang yuta. Jarene, lagi wae mentas nampa rapelan telung puluh yuta pa ngono. Dhuwit samono kuwi olehe ngetung kepriye, Marta bingung. Rapelan sing setaun durung dibayarake. Omahe gedhong magrong-magrong. Nyambut gawene kepenak ora ngrekasa kaya dheweke. Saben dina kudu ngangkat pacul . ora oleh asil yen durung telung sasi engkas. Durung mengko yen tandurane dipangan ama. Pikirane Marta ngambra-ambra teka ngendi endi.


Telung sasi saka kedadean iku Marta ketemu Sukina karo Margana nggawa pikulan arep menyang tegal. Marta takon marang Sukina.
“Esuk-esuk arep menyang endi, Na?”
“Arep sambatan”
“Nggone sapa?”
“Nggone Warina”
“Nyambat apa ta ?
“Dikongkon ngepeki jagunge neng tegalan”
“ Lho, wis panen ta”
“Wis”
Bareng Sukina karo Martana wis mungkur, Marta ngudarasa,”E, awak ki yen ketitipan balung kere. Tanggane panen jagung awake dhewe ngaplo. Biyen melua Warina rak melu panen jagung. Kapiran kapirun, gaga ora mangan sapi ora nuntun.”


Surabaya, 21 Juli 2010.