SASTRA JENDRA

Omahe mencil, rada adoh karo tangga-tanggane, cedhak kuburan. Omah joglo cete ijo, jenggarong magrong-magrong. Balene manggon ing ngarep, omah gedhe ana sisih mburi, sisih wetan pawon, madhep ngidul. Omah gebyog modhel kuna sing umure wis kira-kira satus taun. Omah iku arupa warisan saka mbahe biyen. Platarane amba mula samubarang tanduran ana. Ana ngarep omah ditanduri wit-witan lan kekembangan. Ana pring gadhing, ditandur ing panggir pager pojok wetan. Tebu wulung ditandur ing pinggir pager pojok kulon. Kembang kenanga, ana pirang-pirang werna. Ana kenanga Jawa, ana kenanga Jepang, ana kenanga Thailand . Wit kates uga ana, ana kates Jawa ana kates Jepang, lan uga kates Thailand. Wohe pating grandhul nyenengake. Uga ana kates gantung sing lumrahe dianggo jamu. Biasane kates gantung iku dibutuhake wong kanggo jamu. Kembang kates gantung bisa dimasak, dioseng-oseng njur dicampur urang segane anget-anget, jan nikmat banget. Klapa gadhing ditandur ing cedhak regol. Lumrahe kanggo pajangan yen ana wong duwe gawe mantu, uga dianggo ubarampe sarat nalika slametan mitoni jabang bayi isih ana ing kandhutan. . Ing mburi omah ana barongan pring rada rungkut. Yen disawang saka kadohan swasana ing sakiwa tengene omah rada ayom lan ayem.
Ora mung tanduran sing gedhe-gedhe wae, ing plataran mau uga ditanduri empon-empon sing lumrahe diarani tanduran “toga”, tanaman obat keluarga. Pancen pamarentah ora leren-leren anggone menehi penyuluhan supaya para warga nandur tanduran toga iki. Akeh manfaate tumrape wong-wong ing padesan. Apa maneh desa mau rada adoh saka Puskesmas sing anane mung ing kecamatan. Saka Puskesmas dohe kira-kira lima utawa nem kilonan. Kamangka dudu dalan jurusan sing diliwati bis utawa truk. Karone maneh saiki yen saiki arep mertamba, ragade larang. Kudu ngetokake dhuwit atusan ewu, bisa-bisa malah nganti yutan barang. Kamangka pengasilane wong padesan mung saka anggone ngolah sawah, ora ana pametu liyane tetanen. Mula wong tani lagi bisa nyekel dhuwit yen lebar panen.
Dhek sedhela kae ana wong tiba saka wit klapa, arep ditumpakake montor , tanggane ora ana sing duwe. Arep digonceng pit montor disilihake tanggane , ora bisa lungguh jalaran kira-kira boyoke sing cuklek. Mula kepeksa digawekake amben cilik saka pring banjur digotong, dipikul wong papat menyang Puskesmas. Untung wae jiwa gotong royonge isih diuri-uri, mula sing melu nggotong lan mikul menyang Puskesmas ya wong akeh, kira-kira wong sepuluh, tanpa diprentah. Anggone nggotong genti-genten. Yen ana sing kesel banjur digenteni liyane.Durung, yen ana wong sing arep nglairake. Pirang-pirang dina bayine durung lair-lair. Kamangka mbah dhukun wis ora bisa ngatasi lan kudu digawa menyang Puskesmas. Mula wong-wong banjur tetulung nggotong lan mikul menyang Puskesmas.
Yen mung lara panas, ngelu, mencret wae tambane cukup golek ing sajerone pekarangan. Lara panas ditambani godhong dhadhap serep, lara mlembung utawa kembung cukup ditaleni wit sembukan, lara mencret ditambani kunir diparut dicampur karo enjet njur dicekokake. Yen mencrete ora waras-waras digolekake ampet-ampet pupus jambu kluthuk , digerus banyune diombekake. Mayar wae . Sing susah lan rekasa yen ana wong ketaman lara abot, disuwuk ora waras, digolekake dhukun mrana-mrana ora jodho. Untunge saiki ana program Jamkesmas sing bisa ngentheng-enthengake sanggane wong sing lagi ketaman lara.
Sapa ta sing duwe omah iku ? Mbah Tarna. Wonge wis rada tuwa , kira-kira umure wis suwidak lima taun. Dene mbah Tarna wedok isih ketok rada enom. Biyen kawine dhudha oleh randha. Ning randha lanjar. Umure kacek rada akeh, rong puluh taun. Mbah Tarna umur patang puluh taun nggawa anak loro. Saiki wis omah-omah dhewe, sing siji neng Surabaya, sijine neng Jakarta. Dene mbah Tarna wedok randha lanjar sing lagi umur rong puluh taun. Mbah Tarna wedok dhewe rabi umur nembelas taun. Anggone jejodhoan durung duwe anak. Jalaran neng desa golek pangan angel , mula bojone mbah Tarna wedok banjur lunga bara menyang Tanjung Pinang. Lawas ora mulih-mulih. Ora layang ora kabar, apa maneh kirim pangan. Krungu-krungu kabar jarene neng Tanjung Pinang malah wis kecanthol wong kana. Dadi ora nate mulih babar pisan.
Akeh wong mara menyang omahe mbah Tarna, perlune mertamba. Sing nambani dudu mbah Tarna lanang, nanging mbah Tarna wedok. Mula bukane mbah Tarna wedok bisa nambani wong jalaran nemu carang pring. Nalika samana ana wong butuh pring kanggo pager nembung marang mbah Tarna.
“ Negara dhewe, Man. Goleka neng mburi omah, butuh pirang lonjor ta ?,” kandhane mbah Tarna wedok.
“Namung tigang lonjor, mbah. Kangge nyulami pager ngalas, wong dibrobosi wedhus,” kandhane Sadiman.
“Miliha sakarepmu !”
Sadiman banjur menyang lebuh mburi negor pring, nalika ngrenceki pring nemu carang pring rada aneh. Banjur kandha menyang mbah Tarna wedok.
“Niki enten carang sing aneh mbah,” kandhane Sadiman.
“Aneh piye , Man ?” , pitakone mbah wedok karo marani Sadiman.
“Niki lho saeros carange enten kalih,”
“Ya iki sing diarani pring pethuk , kena kanggo jimat, Man. Kene dak simpene”
Pring mau banjur direnceki dipilih sing dibutuhake wae, digawa mulih banjur disimpen ing jero lemari. Bengine mbah wedok ngimpi yen ditekani wong tuwa wis kaki-kaki penganggone sarwa putih, karo nyekel teken. Wong tuwa mau kandha menyang mbah wedok, “ Tini, pring iku rumaten sing becik. Kuwi kena kanggo sarana tetulung marang wong liya. Yen ana wong sambat lara panas, ngelu pring mau kumen, banyune banjur ombekna.” Sabubare kandha mangkono wong tuwa mau banjur ilang.
Temenan dina candhake ana tanggane mbah Tarna liwat ing ngarep omah banjur diaruhi, “Arep nyang ngendi, Mar?”
“Ajeng tumbas bodrex mbah. Niku lho gendhuk empun tigang dinten awake sumer boten mantun-mantun,” wangsulane Marni.
“Njajal gawanen mrene”
Anake Marni digawa menyang omahe mbah Tarna. Ing kana diwenehi banyu supaya diombekake marang anake. Pranyata waras. Wiwit dina iku ana wae sing teka menyang omahe mbah Tarna perlu mertamba. Ora mung mertamba wae malah yen ana perlu liya uga ana. Upamane petung ngedegake omah, pindhahan, mantu lan malah ana sing nakokake kepriye nasibe ing tembe mburine.
Wis kira-kira telung sasi mbah Tarna duwe dhayoh sing rada beda karo lumrahe wong mertamba. Lumrahe wong mertamba iku mung pisan pindho, akeh-akehe ping telu. Dhayoh iku sering teka, kadhang seminggu ping pindho kadhang-kadhang ping telu. Mula banjur dadi rasanane tangga teparo. Umur-umurane kira-kira sebabag karo mbah Tarna wedok. Rasanane wong-wong jarene lagi ngaji ngelmu. Jenenge Sugiman, omahe neng desa Janti rada adoh desa kono, ya watara rong kilonan.
Dinane malem Jemuah, bakda Mahgrib Sugiman wis ana ing omahe mbah Tarna. Ora kaya biasane omahe mbah Tarna tansah bukakan nganti wengi. Dina iku bakda Mahgrib wis tutupan. Wong-wong tanggane mbah Tarna ya rada gumun.
“Kadingaren , mbah Tarna yah mene wis tutup lawang,” kandhane Kang Sarta karo nyruput wedang neng warunge yu Nah cedhak omahe mbah Tarna.
“Jarene..... mbah Tarna lunga menyang Surabaya, endhang putune.” Kandhane Kamdi.
“Lha ..... Sugiman mau apa ana kono ?” pitakone Kang Sarta curiga.
“Kaya –kaya bakda Mahgrib mau wis neng kono,” wangsulane Kamdi.
“Wah iki glagate ora kepenak iki. Ayo lapor pak RT, “ kang Sarta ngajak Kamdi.
Sawise mbayar wedang, wong loro mau banjur menyang omahe pak RT, kandha yen Sugiman ana nggone mbah Tarna kamangka mbah Tarna ora ana.
“Ngoten niku rak boten sae ta, pak RT,” lapurane Kang Sarta.
“Wis aja rame-rame . saiki paranana Kija Hansip, aku dak lapor pak RW, karo ngandhani pak Bayan, lan mbah Kamituwa. Nanging aja grusa-grusu, kudu ditliti dhisik,” kandhane pak RT.
Temenan, ora suwe wong-wong wis ngumpul ana omahe mbah Tarna. Sawise ditilti pranyata ana kahanan sing ora bisa gawe tentreme masyarakat. Lawang banjur digedhor. Mbah Tarna wedok karo Sugiman digawa menyang bale desa, diirit wong akeh.
“Mbah, niki pripun. Sampeyan niki empun sepuh, kok sampeyan duwe polah kados ngeten niki pripun?” kandhane pak RW.
“ Polah napa ? Kula niki saweg mejang ngelmu.”
“Ngelmu napa. Wong ngelmu kok kados ngoten.”
“Ngelmune Begawan Wisrawa sing diturunaken dhateng Dewi Sukesi. Sampeyan nate ningali wayang napa boten?”
“Ngelmu Sastra Jendra ?”
“Lha enggih. Sampeyan dhewe nggih ngerti.”
“Tapsire boten ngoten mbah.”
“ Ngelmu niku kelakone kanthi laku. Sing dilakoni Begawan Wisrawa rak padha kalih sing kula lakoni. Tapsir sing kados pundi ?” kandhane mbah Tarna wedok. Omongane akeh kemriyek ora kena diselani. Didunung-dunungake tetep ora dunung.
“Lha iki tapsir sing ora genah, ” ujare pak RW ,karo unjal ambegan.


Surabaya, 10 Juni 2010.

SARAT

Unas saiki dadi tembung sing medeni. Ujian Nasional dadi momok bocah-bocah utawa murid-murid sekolah. Wiwit sekolah dasar tataran sing endhek dhewe nganti SMA sekolahan sing dhuwur padha bingung padha kuwatir yen ora lulus. Miturut berita-berita neng TV ana murid sing nglalu, gantung dhiri utawa bunuh dhiri jalaran ora lulus Ujian Nasional. Malah-malah ana murid –saking wedine – bunuh dhiri kamangka dheweke katut lulus. Semono gedhene pangaribawane Unas utawa Ujian Nasional.
Ora mung muride wae sing kuwatir ora lulus, dalah gurune pisan ya kuwatir yen muride ora lulus. Kanggone guru, yen nganti ana muride ana sing ora lulus ateges “masa depane” sekolahan surem. Jalaran saka akeh sing ora lulus banjur ora ana sing gelem dhaftar menyang sekolahan mau. Mula akeh usaha supaya murid-murid bisaa lulus kanthi biji sing apik. Kanggone bocah-bocah utawa murid-murid salah sawijine usaha yaiku les. Ana sing les ing sekolahan, uga ana sing les privat menyang gurune, nanging ana uga sing melu les menyang bimbingan-bimbingan belajar ing njaba sekolahan. Pokoke saiki yen ora les ora bisa dijamin yen bisa lulus.
Gurune dhewe ya mengkono, supaya muride bisa lulus kanthi becik wis mesthi wae banjur nganakake les kanggo murid-muride. Jane mono ya ora kurang-kurang guru anggone nyangoni muride. Bahan-bahan pelajaran kanggo kelas telu ing wulan Pebruari wis dirampungake kabeh. Sawise iku guru kelas telu kari mbolan-mbaleni wulangan sing dirasa isih kurang. Sejene kuwi wulangan – wulangan sing isih kurang isih dirembug ana ing wektu les. Sanajan kaya mengkono guru isih rumangsa kurang sreg ndeleng kwalitete murid-murid saiki. Murid-murid saiki ora kaya murid jaman biyen nalika aku sekolah. Akeh-akehe nduweni watek nggampangake. Kamangka ing saben kelas wis diwenehi tulisan kanggo pengeling-eling nganggo basa Jawa “Wedia ing nggegampang, wania ing pakewuh”. Ana uga sing nganggo basa Inggris : “We must study hard”. Dadi ora kurang-kurang guru anggone ngelingake supaya mempeng lan sregep anggone sinau. Sejene nganggo tulisan kaya mau ya dituturi nganggo lambe, paribasan lambe setumang kari samerang”anggone nuturi murid-murid, nanging asile ora bedane. Ujian Nasional disangga entheng, dianggep gampang jalaran akeh sing ngomong :”Lulus lulus, wis mesthi luluse wong mengko bakal diwarahi gurune “
“Contone aku iki lho. Biyen gurune ngomong saiki ujiane angel, sing sregep sinau. Pengawasane saiki ketat. Nyatane apa, bareng ujian tenan ya diwarahi,” kandhane bocah-bocah sing wis lulus.
Mula murid-murid saiki yen diwulang angele ora jamak, gurune wis siap mulang muride isih rame. Yen wayahe guru ngomong muride ya melu omong-omongan karepe dhewe-dhewe. Gurune wis ora direken blas. Mula dadi guru saiki yen ora sabar-sabar tenan ya tiwas lara ati. Ana guru sing nganti ora sida mulang jalaran saka murid ora gelem meneng-meneng. Gurune teka dhok, lungguh srog ana ing kursi, muride isih tetep ngomong wae. Nganti bel ganti pelajaran ya isih tetep rame. Arep dikerengi -- jarene murid -- gurune kereng, yen ora dikerengi muride kurang ajar. Paribasan ngidak-idak sirah. Arep dikaplok, mengko malah urusan karo pulisi. Wali murid saiki kritis-kritis. Anake dijiwit wae wis dadi perkara, dilaporake yen gurune nindakake bullying, nindakake kekerasan ing sekolahan. Mula saiki dadi guru ewuh aya, dadi guru sabar ora direken karo murid, dadi guru kereng ora disenengi murid. Sarwa ewuh.
Sing dadi gumune guru-guru rata-rata murid-murid saiki kabeh ya kaya ngono, wiwit kelas siji nganti kelas telu ora ana bedane. Yen ora ngono, guru lagi miwiti mulang wis njaluk ijin metu alesane ana sing nguyuh, ana sing ngising, ana sing menyang BP, ana sing fotokopi, pokoke alesane werna-werna.
Rumangsaku, jaman aku dadi murid biyen ora kaya saiki. Marang guru ya kurmat, karo kanca ya apik, ora ana murid sing tukaran karo kancane. Pancene ana bocah olok-olokan karo kancane ning ora nganti gelut, ora nganti tukaran. Ora kaya bocah saiki, sethithik-sethithik tawuran, sethithik-sethithik tawuran. Prekara sepele wae dadi tawuran.
Apa maneh ana ing SMA, saben dina ana wae bocah mbolos, kamangka wong tuwane ya wis dipanggil menyang sekolahan. Sejene kuwi yen ora mbolos tawuran karo sekolahan liya. Apa maneh bocah-bocah saiki saben bocah mesthi nggawa HP sing ana kamerane. Malah-malah HP ne gurune kalah karo duweke bocah-bocah. Saking nemene si bocah, gurune kadhang kala diolok-olok yen HP ne gurune wis kuna, wis ora njaman. Ya HP iki sing saiki ndadekake perkara. Guru ora bisa selak maneh yen nindakake kekerasan ing sekolahan.
Sing nggumunake maneh bocah-bocah wedok saiki padha gelutan neng sekolahan, padha nggawe kumpulan geng-gengan, lan ora isin padha gelut ruket di deleng wong akeh. Malah rumangsa bombong lan mongkog yen disuraki. Apa ya ngene iki sing diarani jaman wong wadon ilang isine ? Jaman aku sekolah biyen kuwi kahanan sing kaya mengkono ora ana. Sing tukaran ya ana, nanging ora kaya bocah saiki. Jaman biyen yen arep gelut biyen ijen padha ijen, golek papan sing sepi, ora nggawa bala kaya saiki, isih nuduhake kasatriyane, isih nuduhake perwirane. Lha saiki mesthi tawuran, padha nggawa rante, gir sepedhah, clurit, pedhang. Apa kahanan kaya ngene iki kegawa saka jaman, apa pancene bocah-bocah saiki akeh sing pinter njur angel diatur apa piye?
Sejene guru nganakake les tambahan pelajaran , saben malem Jemuah sekolahan nganakake istighosah, nenuwun marang Gusti Allah supaya ing Ujian Nasional mengko murid-murid diparingi gangsar, lancar anggone nggarap. Ning ana uga guru sing ndhagel, istighosah ora marga kepengin muride gangsar anggone nggarap nanging krana supaya gurune gangsar anggone menehi jawaban muride.

------000-----

Mini, jenenge sing sing jangkep Sarmini, saiki wis kelas telu SMA. Pawakane gedhe dhuwur, pakulitane kuning nemu giring, ayu moblong-moblong. Sapa sing nyawang mesthi kepencut. Mula akeh jaka sing ndolani. Ora mung kanca sekolahane wae, nanging jaka-jaka sing wis kuliah barang uga akeh sing dolan mrono. Lan uga jaka-jaka sing wis cekel gawe ora kurang. Ing wektu iki uga padha karo kanca-kancane, bingung. Jane mono Mini ora kalebu bocah bodho ning ya ora kalebu bocah pinter, sedheng-sedheng wae. Samubarang sing dikandhakake gurune dheweke nurut, didhawuhi les ing sekolahan manut, malah-malah uga melu les ing bimbingan belajar njaba barang. Saben ana acara istighosah ora nate keri, mesthi tekane. Ning ya jalaran kapinterane mung tiba sedheng wae mula ya isih katut bingung. Ora mung Mini wae sing bingung, wong tuwane pisan uga melu bingung. Ndeleng yen kapinterane mung sedheng-sedheng bae, banjur nduweni krenah nggolek wong tuwa. Mula banjur takon-takon sapa wong tuwa sing bisa dijaluki tulung supaya anake bisa gangsar anggone nggarap ujian.
“Ngriku lho lik, teng nggene mbah Min. Mbah Min niku saged yen mung djaluki tulung ngoten mawon,” kandhane tanggane.
“Lha napa enggih, sepriki kula kok dereng nate krungu,” kandhane bapake Mini setengah ora percaya.
“Empun kathah kok tiyang sing ndhatengi. Nggih kathah-kathahe nggih kasil niku.”
Temenan sorene, bakda Mahgrib bapake karo Mini sida menyang omahe saperlu njaluk tulung supaya didongakake anggone nggarap bisa lancar. Gawane biasa wae, gula, kopi karo rokok telung bungkus kesenangane mbah Min.
“Lha nek namung ngoten mawon kula sanggup, niku prekara gampang. Ngoten niku pun pedamelan kula,” kandhane mbah Min,” Tiyang pundi mawon sing empun dugi ngriki. Malah dhek wingi niku tiyang Ngablak, tiyang Gedhangan, tiyang Dersana nggih sami dugi ngriki. Pun boten saged dietung.Nanging nggih wonten sarate.”
“Sarate napa mbah?” pitakone bapake Mini.
“Sarate ngeten, mbenjing malem Jemuah ngajeng niki bocahe dikengken ngriki. Boten usah diterake. Wong mung cedhak mawon. Kalih malih alate sing kangge nulis kedah bekta ngriki mengke kula suwuke”.
“Inggih mbah.”
Jemuah sing ditemtokake, bakda Mahgrib Mini sida menyang omahe mbah Min. Uba rampe sing dkarepake mbah Min digawa. Jam sanga Mini lagi mulih. Saka omahe mbah Min diwenehi uyah supaya disebarake ing sakupenge omah karo mengko yen titi wanci tekane ujian disebarake ing ruang ujian.
Telung sasi saka kedadean iku waktune pengumuman ujian. Bab wayahe nggarap ora pelu dicritakake. Kabeh lumaku kanthi gangsar, lancar ora ana alangan sawiji apa. Pranyata Mini ya katut lulus. Mulih saka sekolahan Mini muntah-muntah, sirahe ngelu. Wong tuwane sakloron padha bingung. Mini banjur ditakoni wong tuwane sakloron.
“Kenek apa ndhuk ?” pitakone wong tuwane.
“Wetengku lara .”
“Lara kenek apa? Mau esuk mangan apa?”
“Ana isine, pak .”
“Ana isine piye? He. Kowe meteng ? Sapa gawe iki, enggal kandhaa!” pitakone bapake getem-getem. Raine abang mbrabak mratandhani yen nesu banget. Dheweke kudu-kudu ngantemi wong sing ngrusak anake.
“Mbah Min.”
“Sapa ? Mbah Min ? Matiiik aku ,” kandhane bapake. Sabanjure ora bisa ngomong apa-apa.



Surabaya, 01062010.