Senin, 04 Januari 2016

CANDHI SINGASARI




Candhi Singasari (Singosari) mapan ing sukune gunung Arjuna, ana ing dhukuh Krajan, desa Candhirengga, kecamatan Singasari, kabupaten Malang. Saka kutha Malang dohe kira-kira 10 km mangalor, ora adoh saka pasar Singasari. Saka pasar mangulon mlebu dhukuh Tumapel, menggok ngalor, anjog ing candhi Sangasari. Ya ing kene iki Tunggul Ametung makuwu, cikal-bakale kraton Singasari. Panggonan candhi mau yen diukur saka lumahing segara kira-kira 512 m dhuwure.
Candhi Singasari digawe saka watu andhesit (watu item), madhep mangulon. Ambane dhasare candhi 14 x 14 m pesagi lan dhuwure 15 m. Cakriking candhi Singasari katon seje dhewe yen ditandhing karo cakrik candhi-candhi ing Jawa Wetan. Candhi kaya-kaya tumumpang ing batur. Sikiling candhi dumadi saka senthong kang isi reca. Ing awaking candhi katon ana legokan kang ora pati jero (relung) kothong tanpa reca. Ukirane ngremit. Sirahing Kala ing plawangan sisih dhuwur diukir kanthi ngremit, nanging sirah Kala ing dhuwur lawang candhi sisih ngisor katon prasaja. Bab iki ndadekake pangira-ira yen candhi Singasari digarap saka dhuwur mangisor. Saliyane iku ana sawenehing ahli sejarah nduweni pangira-ira yen kahanan kaya mangkono iku nandhakake yen candhi Singasari kalebu candhi kang ora (durung) rampung.
Mlebu menyang candhi saka lawang regol sisih kidul banjur munggah undhak-undhakan tumuju menyang baturing (pondhasi) candhi. Batur candhi katon rada dhuwur awujud maju pat pesagi (bujur sangkar). Saka palataran batur ngarep mlebu menyang senthongan kang madhep ngulon, ing kono senthongan kang paling pokok, isi yoni. Ing kanan keringe senthongan kuwi ana senthong utawa legokan kang ora pati jero (relung penampil) kang kosong ora ana recane. Ing iring kidul ana senthong kang mapane rada luwih maju, ing jerone isi reca Batahara Siwah (Siwa) Mahaguru utawa resi Agastya. Ing iring wetan ana senthongan kang kosong, kang ana mung lapake reca. Ing senthong iki mesthine isi reca Ganesha,ing iring lor uga padha, ora  ana recane sing  mung lapake reca. Ing kene mesthine isi reca Bathari Durgamahisasuramardini. Ana katrangan yen reca-reca kang ora ana ing candhi kono mau disimpen ing Museum Leiden, Walanda.
Cakriking candhi Singasari saemper utawa minangka tetironing gunung Mahameru kang dadi panggonan kahyangane para dewa. Bab iki diterangake ing Negarakretagama 37 : 2.

prasada mungwi tnah asmu kadbhuta halp nika hyan aruhur,
lwir meru parwwata çiwapratista çiwawimbha mungu ri dalm,
tegese :
Menaraning candhi manggon ing tengah katon banget endahe dhuwur,
kadya gunung Meru kahyangane bathara Siwah, lan recane bathara Siwah manggon ing jerone

Manut kapercayane wong Hindhu, Bathara Siwah (Siwa) manggon ing pucaking gunung Kailasa. Gunung Kailasa mau dikupengi gunung-gunung kang luwih cendhek, kayata: gunung Gandamana (Gandamadana ?) (sisih wetan), gunung Mandara (sisih kidul ), gunung Vipula lan gunung Suparsya. Mula ing candhi Singasari, gunung Kailasa digambarake awake candhi kanthi pucak kang dhuwur dhewe, lan dikupengi wewangunan senthong candhi kanthi pucak kang luwih endhek miturut arahing keblat papat. Mung wae yen disawang kahanan saiki, gegambaran  pucak-pucak sing luwih endhek kang digambarake payoning candhi  mau wis ora ana lan mung katon rata. Payone candhi iki ilang apa pancen ora ana, nganti saiki durung bisa dipesthekake.
Adeging candhi Singasari iki gegandhengan karo Prabu Kertanegara. Miturut kitab Negarakretagama 37 : 1, candhi iki arupa pandharman Prabhu Kertanegara sing gugur ing taun  1214 Ç (1292 AD)  jalaran diprejaya prajurit Kedhiri sing dipandhegani Jayakatwang. Pararaton uga nyebutake “Çri Çiwabuddha dhinarma ring Tumapel, bhisekaning dharma ring Purwapatapan”.
Akeh panemu sing ngandhakake yen candhi iku minangka makam utawa kanggo nyimpen awuning jenazahe para ratu. Kaya ing prasasti Gajah Mada mratelakake yen candhi Singasari iki minangka makame Prabhu Kertanegara, katitik ing larikan kapisan lan kapindho : //0// i śaka. 1213. jyeşta māsa. i rika diwaśani kamoktan pāduka bhaţāra saŋ lumah ri śiwabuddha //0// kang tegese :  Ing taun Çaka 1213  (1291 AD),wulan Jyesta,ing wektu iku sedane paduka Bathara (Kertanegara) kang dipetak (dikubur) ing Śiwabuddha (Candhi Singasari).

Jalaran Prabhu Kertanegara ngrasuk agama Siwabuddha, mesthine senthongan ngisor kanggo mapanake reca-reca agama Hindhu (Siwah) dene ing dhuwur (kang minangka awaking candhi) kanggo mapanake reca-reca kan asipat agama Buddha. Mung wae nganti saiki reca-reca kang asipat agama Buddha durung ditemokake.
Para ahli sejarah nduweni panemu yen candhi Singasari iki manggon ana ing satengahing kutha raja Singasari. Candhi iki minangka candhi Karajan (candi Negara), kang dadi panggonan kanggo nganakake upacara-upacara kraton. Katitik saka anane alun-alun kuna kang manggone ana ing sisih kulone candhi, dohe saka candhi kira-kira 200 meteran. Ing kono ana reca Dwarapala kang dhuwure kira rong meteran punjul, nandakake yen candhi Singasari iku candhi sing istimewa. Reca Dwarapala mau cacahe loro, sing siji madhep ngalor, dene sijine madhep ngetan madhep menyang prenahe candhi.
Wujuding reca Dwarapala kang ana candhi Singasari uga nyleneh, beda karo reca Dwarapala kang ana papan liya. Lumrahe reca Dwarapala iku mandhi gada utawa mangkul gada, nanging ing Singasari gadane Dwarapala diselehake ing pupune. Kira-kira Dwarapala mau kesel anggone mangkul gada, mula gadane banjur diselehake.
Manut panaliten komplek candhi Singasari ambane kira-kira 400 x 400 m lan dumadi saka candhi kang cacahe luwih saka siji. Ing bab iki Negarakretagama nerangake : 

wwanten / kteka kidul iɳ sudarmma ri dalm / pratista katilar,
naɳ bhapra gopura padaruhur kkasugatan / bataɳ nika danu,
ri jronya danka turunan baturnya kari purwwa kulwan anana,
nhiɳ purnna sanghyarikha len pamujan atitah bataban aruhur.

Tegese :
Ana ing sakiduling candhi ing jero wis sepi suwe banget tininggal
tembok sarta gapura kasogatan isih ngadeg ing panggonan iku nalika biyene,
ing jerone ambles mangisor sikile (batur) kari ing wetan, kulon wis ora ana
ing sanggar lan pamujan katon pinager bata abang dhuwur


Nalika Mpu Prapanca ndherekake tindake Prabhu Hayam Wuruk nggambarake yen kahanane candhi ora pati kerumat (Neg 37 :5)
lwir stry agrin anranehi ragi molm ikanaɳ cawinten awnes,
morawra camara nika kusut / mapusek oli lot kapawanan,
nyu danta lagi luluren / tapas nika pucanya tan kramasamun,
moghalume sah i tapihnya taɳ çara gadiɳ tan aryyakusikan.

Tegese :
Kaya wanodya kang lagi gering, lelaranen, recane katon pucet
morak marik godhong cemara madhul madhul jalaran tansah kanginan
klapa gadhing lagi anglulur tapase wit pucang anglentrih
sanalika alum ilang tapihe pring gadhing lagi anglokopi tan ana lerene


Ana sawenehing ahli sejarah nduweni panemu yen candhi Singasari ora (dudu) kanggo makame utawa kanggo nyimpen awune Prabhu Kertanegara kanthi dhasar candhi Singasari ora nduweni sumuran kanggo nyeleh pethi watu (garbhapatra) kanggo nyimpen peripih. Sing kaping pindho Prabhu Kertanegara ing wektu iku seda krana diperjaya dening mungsuh. Apa kira-kira mungsuhe (Jayakatwang) nganakake upacara makamake Prabhu Kertanegara ing candhi negara?
Candhi Singasari ditemokake Walanda ing taun 1803, kahanane wis rusak banget. Pamarentah Walanda ndandani (restorasi) rampung ing taun 1937.

Selasa, 08 Desember 2015

RECA JAKA DHOLOG LAN PRASASTI WURARE.




Reca Jaka Dholog iki dadi salah sijine ikon kutha Surabaya. Mapane ana ing dalan Jaka Dholog lan dalan Taman Apsari, sangarepe dalem gubernuran Jawa Wetan.  Miturut katrangane pak Sugiyatno kang minangka juru kuncine, biyen papan iki karan Simpang Jayengan. Sadurunge reca dipapanake ing kene, papan iki arupa pundhen utawa dhanyangan. Katrangan iki dirungu dening pak Sugiyatno saka mbahe kang biyen dadi juru kuncine papan iki. Sadurunge reca dipapanake ing panggonan kang saiki, nate dipapanake ing pratelon Simpang Lonceng (pratelon sakulone Hotel Simpang), banjur disimpen ing museum Von Faber (saiki dadi sekolahan Trimurti) ing dalan Gubernur Suryo (biyen dalan Pemuda).
Reca iki dianggep wewujudane Prabhu Kertanegara ing negara Singasari kang pungkasan. Ditemokake deing Walanda ing taun 1817 ing dhukuh Pathok Gajah , desa Bejijong, kecamatan Trawulan (Trowulan), Mojokerto. Reca banjur diboyong menyang Surabaya dening Residen Baron A.M.Th. de Salis. Sejatine reca mau arep digawa menyang Leiden nanging bareng reca ditumpakake kapal, kapale ora gelem mlaku. Mula reca ora sida ditumpakake prau banjur diseleh ana ing pratelon Simpang Lonceng. Perlu dikawuningani yen ing jaman samana iku kapal saka Negara Walanda isih bisa ngilayari nganti teka ing burine dalem gubernuran saiki. 

Sejarahe jeneng Jaka Dholog.
Nalika ditemokake dening Walanda ing Kandhang Gajah, reca mau mapan ing sacedhake tumpukan glondhongan kayu jati kang diarani dholog. Wong-wong ing sakiwa tengene ngarani Jaga Dholog, jalaran reca mau dianggep sing jaga tumpukan glondhongan kayu jati. Nganti saiki ing Trowulan isih ana kantor Perhutani kang kanggo numpuk glondhongan kayu jati. Sawise reca diboyong menyang Surabaya jeneng Jaga Dholog suwe-suwe owah dadi Jaka Dholog. Kira-kira panganggepe wong Surabaya ngemper karo jeneng Jaka Sambang, Jaka Bodho, Jaka Kendhil, Jaka Bereg, lll.
Prasasti Wurare.
Satemene ing sangisore reca (tlasah, lapik, kang dadi siji karo reca lan minangka palungguhane reca) ana prasasti utawa tulisan, mubeng ing tlasah mau, kang nerangake maksude gawe reca mau. Tulisan utawa prasasti mau karan Prasasti Wurare. Wurare yaiku panggonan / palinggihan/ pedhukuhane Mpu Baradhah (Arrya Bharadh) kang sugenge nalika jamane Prabhu Airlangga ing Kahuripan. Papane padhukuhan Wurare iki nganti saiki durung ana panemu kang gumathok ing antarane para ahli sejarah ing ngendi satemene manggone padhukuhan iki. Ana ahli sejarah sing ngarani ing Desa Kedhungwulan , Nganjuk, ana uga sing ngarani ana ing sacedhake dhukuh Kandhang Gajah ing desa Bejijong. Miturut panemune Prof. DR. R Poerbatjaraka sing dimot ing kalawarti Bahasa dan Budaya (No. 2 Taun III, Desember 1954) mratelakake yen Wurare iku Blora. Blora saka tembung Wurara utawa Wurare. Yen dionceki miturut ngelmu etimologi Wu = bhu, bhu tegese bhumi, tanah, utawa lemah. Rara utawa rare tegese bocah, anak utawa putra. Jalaran saka kuwi tembung Wurare utawa Bhurare iku tegese Lemahputra. Sabanjure tembung lemahputra dadi tembung lamahpatra. Tembung patra miturut panemune Poerbatjaraka ateges surat, tulis, utawa citra. Mula saka iku banjur thukul tembung lemahtulis lan lemahcitra. Kamangka ing kutha Sidoarjo, Jawa Wetan ana desa kang diarani Lemahputra (ing antarane setasiyun sepur kutha Sidoarjo manggon ana ing desa Lemahputra).  Yen pancen mangkono, endi sing bener antarane Blora apa Sidoarjo ? Bab iki perlu panaliten kang luwih njlimet. Uga perlu dikawuningani yen ing Kedhiri ana papan palinggihane Mpu Baradhah yaiku ing sacedhake sumber Sendhang Tirtakamandanu.

Prasasti Wurare ditulis nalika taun 1211 Ç (1289 AD) , ing wulan Asuji (Aswina, November- Desember)  telung taun sadurunge Prabhu Kertanegara gugur ing madyaning palagan, nganggo aksara Jawa Kuna kanthi basa Sangskerta lan ditulis dening Nadajna sawijining abdi dalem.
Isine prasasti Wurare kang kapisan ngurmati lang ngagungake asmane Arrya Bharad (Mpu Bharadhah) kang wus oleh drajat abhijna yaiku nduweni ngelmu linuwih (kemampuan supranatural) kang bisa nyigar tanah Jawa dadi loro yaiku Janggala lan Panjalu. Saranane nyigar negara loro mau kanthi nganggo kendhi (kumbha) lan banyu suci saka langit (vajra).
Kaping pindho kanggo mengeti lan ngagungake Prabhu Kertanegara lan kulawangsane kang wus bisa nyawijekake negara kang nduweni drajat luhur minangka Mahaksobhya.

Ing ngisor iki unine prasasti Wurare.

  1. adāu namāmi sarbājñaṃ, jñānakayan tathāgataṃ, sarwwaskandhātiguhyasthani, sad-satpakṣawarjjitaṃ.
  2. anw atas sarwwasiddhim wā, wande'hang gaurawāt sadā, çākakālam idaṃ wakṣye, rajakïrttiprakaçanaṃ.
  3. yo purā paṇḍitaç çreṣṭha, āryyo bharāḍ abhijñātah, jñānasiddhim samagāmyā, bhijñālabho munïçwarah.
  4. mahāyogïçwaro dhïrah, satweṣu kāruṇātmakah, siddhācāryyo māhawïro rāgādikleçawarjjitah.
  5. ratnākarapramāṇān tu, dwaidhïkṛtya yawāwanlm, kṣitibhedanam sāmarthya, kumbhawajrodakena wai.
  6. nrpayoṛ yuddhākaiikṣinoh, estāsmaj janggalety eṣā, pamjaluwiṣayā smṛtā
  7. kin tu yasmāt raraksemām, jaya-çrï-wiṣnuwarddhanah, çrï-jayawarddhanïbhāryyo, jagannāthottamaprabhuh
  8. ājanmapariçuddhānggah, krpāluh dharmmatatparah, pārthiwanandanang krtwā, çuddhakïrttiparākramāt
  9. ekïkrtya punar bhümïm, prïtyārthan jagatām sadā, dharmmasamrakṣanārtham wā pitrādhiṣthāpanāya ca
  10. yathaiwa kṣitirājendrag, çrï-hariwarddhanātmajah, çrï-jayawarddhanïputrah, caturdwïpegwaro munih
  11. ageṣatatwasampürnno, dharmmāgastrawidam warah, jïrnnodhārakriyodyukto, dharmmagasanadecakah
  12. çrï-jnānaçiwabajrākya, ç çittaratnawibhüsanah, prajñāragmiwiçuddhānggas, sambodhijñānapāragah
  13. subhaktyā tam pratiṣthāpya, swayaṃ purwwam pratiṣthitam, çmāçane urarenāmni, mahākṣobhyānurüpatah
  14. bhawacakre çakendrābde, māse cāsujisaṃjñāke, pañcaṃyām çuklapakse ca, ware, a-ka-bu-saṃjñāke
  15. sintanāmni ca parwwe ca, karane wiṣtisaṃskrte, anurādhe'pi naksatre, mitre ahendramandale
  16. saubhāgyayogasaṃbandhe, somye caiwa muhürttake, kyāte kuweraparwwege tulārāçyabhisaṃyute
  17. hitāya sarbasatwānām, prāg ewa nrpates sadā, saputrapotradārasva kṣityekibhāwakāranāt
  18. athāsya dāsabhüto'ham, nādajño nama kïrttinah, widyāhïno'pi saṃmuḍho, dharmmakriyāṣw atatpara
  19. dhārmmadhyakṣatwam āsādya, krpayaiwāsj'a tatwatah, sakākalam sambaddhatya, tadrājānujnayā puñah


Tarjamahe ing basa Indonesia :

1. Pertama-tama saya panjatkan puja puji syukur kepada Sang Tathagata (Pencipta), Sang Maha Tahu yang merupakan perwujudan dari segala pengetahuan, yang keberadaanya tersembunyi di antara semua unsur atau elemen kehidupan (skandha) dan yang terbebaskan dari segala bentuk ketiadaan dan keniscayaan.

2. Dengan segala penuh kehormatan selanjutnya atas kegemilangan yang mendunia dan yang akan dicatat sebagai sejarah pada tahun Saka masa yang menggambarkan kemuliaan raja.

3.  Adalah Arya Bharada yang terhormat di antara yang terbaik dari golongan orang-orang bijak dan orang-orang terpelajar, yang konon pada masa lampau, zaman terdahulu, berdasarkan hasil kesempurnaan pengalamannya oleh karenanya memperoleh abhijna (pengetahuan dan kemampuan supranatural).

4. Terkemuka di antara para yogi besar, yang hidupnya penuh ketenangan, penuh kasih dan makhluk yang pandai berserah diri, seorang guru Siddha, seorang pahlawan besar dan yang berhati bersih jauh dari segala noda dan prasangka.

5-6. Yang telah membagi dataran Jawa menjadi dua bagian dengan batas luar adalah lautan, oleh sarana kendi (kumbha) dan air sucinya dari langit (vajra). Air suci yang memiliki kekuatan putus bumi dan dihadiahkan bagi kedua pangeran, menghindari permusuhan dan perselisihan - oleh karena itu kuatlah Jangala sebagaimana Jayanya Panjalu (vishaya) .

7-9. Tetapi, dalam hal ini Raja Sri Jaya Wisnuwadhana, yang mempunyai permaisuri Sri Jayawardhani, yang terbaik di antara para penguasa bumi, yang memiliki kesucian jiwa pada kelahirannya, penuh kasih dan penguasa keadilan, oleh sebab disegani oleh para penguasa lainnya dikarenakan kesucian dan keberaniannya dalam mempersatukan negara untuk kemakmuran rakyat, menjaga hukum dan menetapkannya dan pewaris dari penguasa keadilan sebelumnya.


10-12. Tersebutlah, seorang raja yang bernama Sri Jnanasiwawajra (red, Sri Kertanegara), putra dari Sri Hariwardhana (red, Sri Jaya Wisnuwadhana) dan Sri Jaya Wardhani, adalah raja dari empat pulau, luas ilmunya dan adalah yang terbaik dari semuanya, yang memahami segala hukum dan membuatnya, yang mempunyai kecemerlangan pikiran dan sangat bersemangat untuk melakukan pekerjaan perbaikan dalam kehidupan beragama, yang tubuhnya disucikan dengan sinar kebijaksanaan dan yang sepenuhnya memahami sambodhi (ilmu pengetahuan agama Buddha) - layaknya sang Indra diantara mereka para raja yang memerintah di bumi            .

13-17. Maka dibuatlah tugu peringatan (arca) setelah pengabdiannya sebagai perlambang kebesaran dirinya yang ditahbiskan dalam bentuk perupaan Mahakshobhya, pada tahun 1211 Saka pada bulan atau Asuji (Asvina) pada hari dikenal sebagai Pa-ka-bu, hari kelima dari cahaya bulan setengah terang, sebagai mana kisah dalam Parvan bernama Sinta dan vishti karana, Ketika Para Anuradha Nakshatra berada di bola atau Indra, terus Saubhagya yoga dan Saumya muhurta dan di Tula Rasi - demi kebaikan semua makhluk, dan yang Terutama dari Semuanya, oleh karena raja dengan keluarganya, telah membawa persatuan negara.
18-19. Saya, (yaitu abdi raja, red pembuat prasasti) hamba yang rendah hati, yang dikenal dengan nama Nadajna, meskipun bodoh, tanpa belajar dan hanya sedikit melakukan kebaikan, telah melakukan atas dasar persetujuan Raja, menjadi pemandu upacara ritual keagamaan, telah diperintahkan oleh Vajrajnana untuk mempersiapkan kisah ini.

Pengikut

Matur Nuwun ...