Kamis, 01 September 2016

NGELMU ANYAR: TEMBUNG CAMBORAN UTAWA KOMPOSISI (03).



Komposisi utawa nyambor (nyampur) yaiku proses morfologis kang ngowahi gabungan leksem dadi satembung yaiku tembung camboran. Upamane, leksem (lingga) lare karo leksem (lingga) angon bisa dirimbag dadi tembung camboran kanthi proses morfologis komposisi dadi lareangon. Leksem (lingga) mara lan leksem (lingga) tuwa bisa diwangun dadi tembung camboran kanthi migunakake proses morfologis komposisi dadi maratuwa. Kanthi dhasar conto-conto kasebut bisa dibedakake antarane kumpulane tembung (frasa), kaya jaka tuwa lan tembung camboran maratuwa, frasa bocah angon karo tembung camboran lareangon.
Proses morfologis komposisi (ngrimbag ndadekake tembung camboran) rimbagane bisa awujud mardika (bebas, panulise dipedhot) nanging uga maujud manunggal (kaiket, panulise disambung).

Tuladha tembung camboran kang wujud mardika (bebas) ing antarane anak bojo, antem krama, balung gajah, balung peking, bedhah bumi, cacah jiwa, candra sengkala, caruk banyu, gebyah uyah, gunggung kepruk, gugur gunung, gunung wesi, jaran goyang, jaka lara, kadang katut, kebo bingung, kembang setaman, kembang telon, kembang duren, kembang gula, kuping gajah, lambe sumur, lambe gajah, mata pita, maling cluring, panjang ilang, sangkal putung, randha royal, raja brana, raja kaya, sabuk galeng, saka guru, saur manuk, sisik melik, telik sandi, tutup keyong, wedhak pupur,lsp.

Tembung saroja kaewokake tembung camboran. Ing kawruh kasusastran Jawa tembung saroja yaiku tembung loro kang padha utawa meh padha tegese dianggo bebarengan. Ing kawruh morfologi tembung saroja kalebu tembung camboran, kayata ajur ajer, arum wangi, amrik wangi, babak belur, babak bundhas, bale somah, benceng cuweng, bibit kawit, bodho balilu, bongkot pucuk, candhak kulak, empan papan, gagah prakosa, galap gangsul, gunggung kumpul, gugon tuhon, japa mantra, kadang kadeyan, kongas ngambar, laki rabi, mandheg mangu, malang megung, mudha dama, mudha punggung, mula buka, salang surup, sekti mandraguna, sisip sembir, terang trawaca, tumpang tindhih, utang selang, wor suh, lsp.

Tembung camboran kang nduweni surasa mbangetake, tuladhane kayata abang mbranang, adoh nglangut, ajur mumur, biru kecu, bunder kepleng, cedhak nyangklek, cilik menthik, dawa nglawer, ijo royo-royo, ireng thuntheng, kecut silu, legi anglek, munyer seser, padhang njingglang, pait nyethak, peteng ndhedhet, putih memplak, remuk rempu, remuk bubuk, total jendral, lsp.

Tembung camboran kang wujud manunggal, kayata adibusana, adikuwasa, adisarira, adigang, adigung, adiguna, arkasuta, asthagina, asthabrata, bimasekti, dasamuka, dasasirsa, dasawaktra, dwiwarna, dwitunggal, dursila, durjana, duratmaka, gubugpenceng, kalamenjing, kalalupa, kalabang, lanjarngirim, nagasari, nagadina, nindyamantri, pancasila, pancatantra, pancandriya, pancawara, partasuta, senapati, sujana, susila, sujanma, suryaputra, triloka, tribawana, triprakara, udanriris, lsp.
Tembung Entar.
Tembung entar yaiku tembung kang nduweni teges  dudu teges sawantahe, kayat gedhe endhase, cupet nalare, lobok atine lsp. Nanging pangrimbaging tembung ing antarane basa Jawa lan basa Indonesia beda. Yen ing basa Indonesia tuhu leksem, nanging ing basa Jawa tembung; tuladhane:
besar kepala > gedhe endhase.
ringan tangan > entheng baune.
kecil hati > cilik atine
besar hati > gedhe atine
murah hati > ?
panjang tangan > dawa tangane
keras kepala > ?
keras hati > kenceng atine, lsp.

Ana uga tembung camboran kang disesep saka basa Indonesia, kayata tunawisma, tunasusila, tunarungu, tunagrahita, tunakarya, pascasarjana, pascaperang, pascatsunami, nonblok, nonpartai, nonbaku, narapidana, narasumber, purnawira, purnatugas, lsp.

Selasa, 23 Agustus 2016

NGELMU ANYAR: TEMBUNG LINGGA LAN KATA DASAR (02)



Ing basa Jawa lumrahe “tembung lingga” ditegesi tembung kang durung owah saka asale, tuladha: pangan, dolan, kandha, dandan, lunga, lsp. Ing paramasastra basa Jawa lan basa Indonesia sing lawas, tembung lingga padha tegese karo “kata dasar”ing basa Indonesia. Nanging ing paramasastra basa Indonesia sing anyar, definisi kang kaya mangkono mau owah. Kata dasar saiki ditegesi kata yang menjadi dasar pembentukan kata yang lebih besar, tembung kang minangka dhasar kanggo ngrimbag tembung sing luwih gedhe. Tuladha :

sambung > sambung 1>sinambung > berkesinambungan.
sambung = leksem.
sambung1 = kata dasar, jalaran minangka dhasar kanggo ngrimbag tembung sinambung.
sinambung = kata dasar, jalaran minangka dhasar kanggo ngrimbag tembung berkesinambungan. Tembung sinambung uga arupa kata turunan jalaran diturunake saka sambung.
berkesinambungan = kata turunan.
Tembung sinambung arupa dhasar saka tembung berkesinambungan.

Cathetan : Seselan IN wis mlebu ing basa Indonesia, tuladha liyane: kinerja. Bokmanawa sedhela engkas tembung-tembung kaya : ginilir, ginelar, rinangkul, rinakit, jinungkirbalikkan, binombardir, bisa mlebu ing basa Indonesia.
Tuladha liyane:

jual > jualan > berjualan
jual = leksem.
jualan = kata dasar saka tembung berjualan.
berjualan = kata turunan.

makan1 > makan2 > dimakan.
makan1 = leksem.
makan2 = kata dasar saka tembung dimakan.
dimakan = kata turunan.
tembung makan2  awujud kata dasar, sebab minangka dhasar kanggo ngrimbag tembung dimakan. Proses morfologis leksem makan1 dadi tembung makan2 sanajan katone ora owah, nanging wis ngalami owah-owahan kang arane derivasi zero.

Tembung Lingga.
Definisi tembung lingga yaiku tembung sing durung owah saka asale. Yen dicundhukake karo basa Indonesia, sarta ngukuhi paugeran “durung owah saka asale”, tembung sing padha maknane karo tembung lingga dudu kata dasar nanging leksem. Mula tembung lingga becike dipadhakake ing basa Indonesia yaiku leksem. Sabanjure ana pitakonan, kata dasar basa jawane apa? Wangsulane: Sing kira-kira meh padha utawa nyedhaki tegese yaiku tembung babon utawa babon.
Tembung lingga = leksem.
Tembung lingga (leksem) yaiku perangane tembung kang minangka dhasar mawarna-warnane wujuding tembung; 2 perangan kang paling cilik saka tetembungan (leksikon).

Tembung babon = kata dasar.
Tembung babon (kata dasar) yaiku tembung kang minangka babone pangrimbaging tembung kang luwih gedhe.

Tembung andhahan = kata turunan.
Tembung andhahan yaiku tembung sing maujud krana oleh wuwuhan, dirangkep, utawa dicambor.
Tuladha owah-owahane leksem dadi tembung sarta tembung andhahan (kata turunan) kaya ing ngisor iki.

1.      Pati > pati, paten, dipateni, patenana, paten-pinaten, mati, mateni, mati-mati, matenana, patigeni.
Tuladha ing ukara:
Tanah wutah rah ditohi nganti tumekaning pati.
Ing aksara Jawa layar minangka gantine paten ra.
Asu edan iku dipateni Mardi.
Tikus iku patenana!
Para brandhal padha paten-pinaten sakancane dhewe.
Gajahku mati.
Sardi mateni tikus.
Tikus iku dipateni ora mati-mati.
Aku mau matenana lampu, saiki ora kepikiran.
Mas Petruk nglakoni patigeni lawase pitung dina pitung bengi.

Tembung matenana babone (kata dasar) mateni. Tembung mateni babone (kata dasar) mati. Tembung mati babone (kata dasar) pati. Tembung pati saka leksem (lingga) pati.

2.      Pangan > pangan, panganan, dipangan, dipangani, panganen, panganana, mangan, mangana, pinangan, pinanganan.
Tuladha ing ukara:
Ada dina ana upa, ana awan ana pangan.
Aku mlebu omah ora ana panganan apa-apa.
Sukete dipangan sapi.
Jambuku dipangani codhot.
Sega kuwi panganen!
Panganana sembarang wetengmu kareben ora lara!
Aku mangan bubur.
Kowe mangana segane, aku mangan rotine!
Woh dlima iku pinangan dening Rara Kembang Sore.
Jambu-jambu pinanganan dening kalong-kalong kang saba ing wengi.
Tembung dipangani babone pangan. Tembung pangan lekseme (lingga) pangan.

Katrangan:
Tembung pinangan, pinanganan ora lumrah kanggo ing padinan, lumrahe tinemu ing buku-buku sastra.

3.      Pakan > pakan, dipakani, pakanana, makan, makanana
Tuladha ing ukara:
Aku golek suket kanggo pakan sapi.
Sapine dipakani suket.
Sapimu pakanana suket!
Sarbini lagi makan sapi ana buri omah.
Makanana sapi mau-mau, aku saiki ora kesusu mulih.
Tembung dipakani babone pakan. Tembung pakan lekseme (lingga) pakan.

Tuladha tembung sing ora ngalami derivasi zero ing antarane: waca, impi, inget, deleng, lsp.
Ora ana ukara,”Waca buku iku!” sing ana “Wacanen buku iku!”.Semono uga ora ana ukara ”Aku waca buku Dongeng Kancil” sing ana “Aku maca buku Dongeng Kancil.”

Cathetan :
Dalam proses morfologis leksem adalah input sebagai satuan leksikal, sedangkan outputnya adalah kata sebagai satuan gramatikal.

Pengikut

Matur Nuwun ...