Ngurip-urip Basa Jawa

JAMURAN

2012-02-06T00:20:00.000-08:00

Sumber gambar: http://www.jogjasmile.wordpress.com/

Jamuran, ya ge ge,
Jamur apa, ya ge ge ,
Jamur gajih mrejijih saara- ara,
Semprat- semprit jamur apa ?

Katrangan :
A nganti G iku upamane bocah-bocah padha ngadeg. G sing dadi ana ing tengah. A nganti F iku padha kagandhengan temu gelang sarta ngupengi G , banjur sing ngepung iku padha nembang lagu karo mubeng manengen. Bareng lagu tumeka : “semprat-semprit jamur apa”, anggone mubeng mandheg, apa maneh I kudu njawab pitakonan mau.
Upamane G muni : jamur lot wong, A nganti F padha pethalan anggone gandhengan karo enggal – enggalan sarta padha rangkulan utawa sikep-sikepan . G banjur agahan nguwalake sawijining bocah endi sing disiri. Yen bisa uwal, yaiku kang nggenteni dadi. Dene yen ora bisa uwal G dadi maneh, banjur wiwitan kaya sing uwis, mangkono bola- bali.
Yen G milih jamur “lot kayu”, bocah liyane padha nyikep kayu utawa cagak, G iya nguwalake bocah kaya ing dhuwur.
Yen G milih jamur “kendhil” bocah liyane padha ndhodhok prenca-prenca, yen ndhodhoke bocah loro kena didhepani G teka, endi sing ana kiwane genti sing dadi. Yen ora ana sing teka didhepani, banjur dijunjung endi sing disiri. Yen bisa kangkat, yaiku sing dadi.
Yen G milih jamur “emprit mabur” , bocah liyane padha mlayu, banjur dibledig G , endi sing kecekel, dadi. Nanging yen padha ndhodhok ora kena dicekel.
Yen G milih jamur “emprit mencok” iku kosok baline karo jamur”emprit mabur. Mungguh akehe bocah kena sageleme.

Kapethik saka : Serat Lagu Bocah –bocah, Prawirawinarta.

RSBI KAYA NGAPA KABARE ?

2012-02-03T01:05:00.000-08:00

Sekolah sing nganggo cap taraf internasional enggal-enggal iki lagi dadi sorotan. PGRI nalika konferensi kerja nasional ing Bandung ndhesek pamarentah supaya enggal-enggal tumindak ngenani asil evaluasi penyelenggaraan RSBI sing diwawas gagal.
Anggota Komisi X DPR, Raihan Iskandar kandha , mesthine pamarentah munjerake murih waratane kanggo ningkatake mutu pendidikan. Anggota DPR kasebut nduweni inisiatif arep ngrevisi UUNomer 20 taun 2003 ngenani Sistem Pendidikan Nasional , kalebu uga pasal sing ngatur RSBI /SBI, sing miturut Raihan malah nyimpangake arah pendidikan nasional. Pendidikan sing becik mutune kudune bisa dinikmati sakabehe warga Negara lan ora mbedak-mbedakake kaya saiki iki.
Apa sebabe RSBI iku larang ?
Mendikbud Mohammad Nuh kandha yen sumbangan saka masyarakat kanggo biaya pendidikan ana ing RSBI pancen larang, jalaran sumbangan wali murid 63 % saka asil bea sing mlebu. Nanging kanggo mengkone , sekolah RSBI ora kena narik dhuwit sageleme dhewe , jalaran wis diwetokake Permendikbud No 60 taun 2011 sing isine larangan ngenani tarikan dhuwit ing SD lan SMP. Kanthi dhasar ukum kasebut yen sekolah RSBI kepingin narik bea saka wong tuwa, kudu oleh pasarujukan saka pamarentah kabupaten / kota lan propinsi.
Kepriye mutune ?
Ing wektu iki M.Nuh kandha, yen mutune sekolahan RSBI rata-rata 12% - 15% luwih becik tinimbang sekolah SSN (Sekolah Standar Nasional).
Kahanan iki yen dibandhingake karo wragad sing ditokake dening wali murid kira-kira ora bandhing.
Kanggo mangerteni kabisane para guru nganggo basa manca ing sekolah RSBI, Kemendikbud ngranking biji nganggo Test of English for International Communication (TOEIC) para guru di sekolah-sekolah kasebut. Asile, durung maremake.Jalaran, saka atusan RSBI sa Indonesia apa iku SMP, SMA, lan SMK, mung sawetara sekolahan wae sing bijine maremake .
Kemendikbud ngranking 20 sekolahan saka urutan sing paling dhuwur . Kanthi cara grambyangan , para guru singnduweni biji TOEIC kurang saka 245 utawa biji paling endhek ana 6.607 wong. Tegese akeh guru sing bijine TOEIC-kurang maremake.Dene sing nduweni biji 300-345 ana 1.410 guru, biji 350-395 ana 851 guru, 400-445 anda 629 wong , 450-495 ana 398 guru. Biji sing paling dhuwur yaiku 10 guru sing oleh biji 900-945 poin.
Pira cacahe sekolah RSBI ?
Ing wektu iki cacahe sekolah sing nganggo label RSBI sa Indonesia : SD RSBI ana 263 unit, SMP RSBI 51 unit, SMA RSBI ana 359 sekolah, lan SMK RSBI ana 352 sekolah. Miturut Mendikbud Pamarentah ora nedya mbubarake RSBI , jalaran bab iki minangka amanat UU No 20 taun 2003 ngenani Sistem Pendidikan Nasional lan PP No 17 taun 2010 ngenani Pengelolaan dan Penyelenggaraan Pendidikan.
Mula saka iku , Dirjen Peningkatan Mutu Pendidik dan Tenaga Kependidikan (PMPTK) Baedhowi kandha , arep menehi beasiswa marang para guru RSBI. Yaiku nyekolahake para guru kasebut supaya nduweni title S2. Taun iki, program pendidikan S2 kasebut wis diwiwiti. Sasarane , kabeh guru RSBI kudu S2.

Kepriye Surabaya ?
Asil evaluasi sing dianakake dening Kemendikbud marang sekolah RSBI ing Surabaya ing wektu kapungkur pranyata ora ana sekolah RSBI siji wae sing asile maremake. Adhedhasar evaluasi kasebut Pemkot nyetop ora bakal nambah RSBI anyar.
Ing Surabaya dhewe, ing wektu iki ana 23 sekolah sing statuse RSBI. Peprincene, SMAN ana 8 sekolah, 3 SMA swasta, 7 SMKN, 3 SMPN, 1 SMP swasta dan 1 SDN.
Kanthi kawicaksanan iku, anggaran kanggo pendidikan taun 2012 di alokasekake dening Pemkot Rp. 1.364.980.741.083. Dana iki mudhun dibanding taun sedurunge.

Sumber : Lensa Indonesia.com ; Republika.co.id ; Kompas.com

PEPALI KI AGENG SELA (3)

2012-01-28T08:27:00.000-08:00

MEGATRUH
1.
Wruhanira tekad ingkang luwih luhung, poma dipunngati-ati, akeh sambekalanipun, wali mukmin sadayeki, pirang bara manggih yektos.
2.
Lamun luput aneng dunya lakunipun, ngakerat datan pinanggih, yen enom wedelanipun, babarane nora becik, ya iku poma kang yektos.
3.
Pan mangkana manawa bae ing mbesuk, oleh dhangane kang ati, nging aja mesthekken iku, manawa ana ingkang sih, antuk suwargadi kaot.
4.
Wruhanira wong ahli puniku, sarta tekat ingkang becik, cinadhang suwarga mbesuk, suwarga pepitu yekti, ana luhur ana asor.
5.
Pramilane den wruh ala becik iku, kang ala dipunsingkiri, kang becik wajib tiniru, Allah pasthi ngudaneni, ginadhang-gadhang kinaot.
6.
Ingkang ala pasthi cinadhang ing mbesuk, pinrenah aneng Yamani, dene ingkang becik iku, pasthi cinadhang ing mbenjing, aneng suwargadi kaot.
7.
Pan mangkana adiling Hyang Agung, pramila den ngati-ati, neng dunya aja katungkul, sanajan ala sireki, nuli elinga ing batos.
8.
Lamun sira durung eling nuli lampus, kainan kapanggih wuri, sru getun kadhuwung, katungkul duk kala urip, ngakerat kari bebendon.
9.
Pan yaiku musthikane kang lapil hu, mbengkas sagung ponang lapil, pan iku bae wis cukup, nanging ati kang suci, poma-poma den kalakon.
10.
Ya wa inna rohmatullahi karibun, minal mukminina yekti, satuhune lapil iku, ingkang padha dipunesthi, den eling lair trus batos.
11.
Pan mangkana tegese lapal puniku, sagung rahmating Hyang Widhi, pinerakaken mring makluk, kang sami akarya becik, angesthi nedya rahayu.
12.
Aneng dunya dipunsregep anenandur, lan dipunsregep reresik, tegese sregep nenandur, agawe ngamaling dhiri, kang rila ing lair batos.
13.
De maknane kang bangsa resik puniki, karam makruh den semingkir, dohna ing dedosa sagung, dosa samar – samar gaib, eling-eling den waspaos.
14.
Eling iku mituhu marang pitutur, pitutur kang muni tulis, karya becik yen digugu, poma den padha angesthi, iku marganing kinaot.

Katrangane tembung-tembung:
Wruhanira = weru + ana + ira , weruhana.
Sambekala = kacilakan, alangan
Wali = 1. Bangsane pangot cilik pucuke lancip (kanggo ngukir, nulis ing lontar, lsp); 2. Wong kang nduweni hak ningkahake penganten wadon ; 3. Wong suci ing agama Islam.
sadayeki = sadaya + iki , kabeh iki
pirang bara = pirabara, pinten banggi, : 1. Pancene luwih prayoga yen…. ; 2. Mengkono kuwi wis jeneng lumayan , tinimbang ora …..
wedelanipun = dicelup nganggo nila (tumrap bathik).
babarane = 1. Nyoga bathikan; 2. Manak (duwe anak) ; 3. Diwetokake (tumrap buku, majalah lsp).
suwargadi = suwarga + adi = suwarga kang endah
kaot = kacek
ngudaneni = ang + udani + I = meruhi
ginadhang –gadhang = digadhang – gadhang = diarep-arep, dicalonake ing tembe dadi ….
Yamani = panggonane bathara Yama, neraka
Katungkul = nganti lali apa-apa dening mempeng nindakake pegawean lsp.
Lampus = mati
Kadhuwung =getun
Bebendon = deduka, nepsu.
Lapil = lapal, lafadz
Mbengkas = ngrampungi, nyirnakake.
Esthi = 1. Karep, sedya, jangka ; 2. Gajah, liman, dwipangga.
Samar = 1. Katon ramyang-ramyang, ora katon cetha ; 2. During ngerti kalawan terang ; 3. Mutawatiri, mbebayani ; 4. Sumelang, kuwatir, uwas. Disamar = digawe wadi. Ora kasamaran = ora kekilapan, weruh (mangerti temenan).
Waspaos = waspada
Pinerakaken = perak + in + aken = dicedhakake
Karam = ora kena dilakoni yen dilakoni ndadekake dosa
Makruh = ora pantes dilakoni

Ana candhake …

ABA-ABA KAPRAJURITAN

2012-01-26T00:22:00.000-08:00

Saka Kraton Ngayojakarta :

Aba-aba sikep baris
“Tata baris”: : berkumpul dalam formasi baris (nglempak satata baris)
“Siyaga yitna” : berdiri lurus (ngadeg jejeg)
“Ngaso ngenggon” : istirahat di tempat (ngaso wonten papan)
“Rentes nganan” : lurus kanan (nyipat manengen)
“Rentes ngering” : lurus kiri (nyipat mangiwa)
“Jejeg” : kembali lurus (wangsul jejeg)
“Bubaran” : bubar bersama (bibar sesarengan)
“Ngaso” : istirahat bersama (ngaso bebarengan)
“Madhep nganan” : menghadap ke kanan (madhep manengen)
“Madhep ngering” : menghadap kiri
“Mlaku bareng” : berjalan bersama-sama
“Mlaku ngenggon” : berjalan di tempat
“Mlaku macak maju bareng” : berjalan macak bersama-sama
“Minger batik nganan” : berputar balik ke kanan (minger balik manengen)
“Minger balik ngering” : berputar balik ke kiri (minger balik mangiwa)
“Nekuk ngering” : belok dua kali ke kiri
“Nekuk nganan” : belok dua kali ke kanan
“Jangkah lumrah” : berjalan dari macak berganti ke biasa (mlampah
biasa saking mlampah macak lajeng mlampah sareng biasa)
“Maju/mundur 1,2,3 jangkah”: maju/mundur 1,2,3 langkah
“Mandheg bareng” : berhenti bersama-sama
“Mandheg urut” : berhenti berurutan
“Hukur antara” : Mengukur jarak (ngukur antawis)
“Baris urut kacang” : barisan urut kacang
“Baris ngloro-ngloro” : Baris jejer dua-dua
“Noleh nganan” : hormat dengan menoleh ke kanan
“Noleh ngering” : hormat dengan menoleh ke kiri
“Hurmat/caos pakurmatan nganan”: hormat dengan menoleh ke kanan
“Hurmat ngering” : hormat dengan menoleh ke kiri
“Panji nganan/ngering” : panji ke kanan/ke kiri
“Panji mlebu barisan” : panji masuk ke barisan
“Methenteng asta” : tangan kiri di pinggang.

Aba-aba untuk prajurit mulai mlampah macak:
‘Mlampah macak maju bareng..”: (suling berbunyi bawa) … (tambur berbunyi
hingga pada disambut aba ‘Gya”)
“Mlampah macak maju bareng..”: (tambur berbunyi ropel) … (suling berbunyi
bawa dilanjutkan dengan bendhe besar
disertai aba “Gya”)
“Mlampah macak maju bareng.,: (trompet berbunyi)… (tambur berbunyi
ropel)… (disambut suling bawa diteruskan bendhe besar disertai aba “Gya”)

Aba-aba Sikep Dedamel
Sikep Sabat/pedhang
“Tarik pedhang” : pedang dihunus
“Hurmat pedhang” : hormat dengan pedang
“Pandi pedang” : pedang dipanggul
“Nyarung pedhang” : pedang disarungkan

Sikep Senjata
‘Nyangklong tinggar” : senjata dicangklong
“Hurmat tinggar” : hormat dengan senjata
“Seleh tinggar’ : menurunkan senjata
“Cangking tinggar” : senjata dibawa
“Nyipat” : meluruskan
“Drel” : drel (senjata dibunyikan)
“Buwang patrum’ : peluru dikeluarkan.

Sikep Waos (tombak)
‘Pandi hastra” : tombak dipanggul
“Kinantang tunjung hastra” : hormat dengan tombak
“Tunjung hastra”/”goyang tunjung hastra” : tombak diturunkan
‘Maniyung hastra’ : tombak dicondongkan
‘Manlawung hastra” : tombak di-lawung
“Mbuntar hastra” : tombak dibawa [cangking)
‘Nylimpet balik” : melangkah bersilang balik
“Nylimpet balik tunjung hastra/pandi hastra” : melangkah bersilang balik,
dilanjutkan tegak /memanggul tombak
“Maju ndhadhap” : melangkah ke depan dengan mendhak
“Mundur ndhadhap’ : berjalan mundur dengan mendhak dilanjutkan
tegak, tombak dipanggul (pandi)
“Kumpul hastra” : tombak dikumpulkan

Sikep Towok
“Junjung towok” : towok diangkat
“Turun towok” : towok diturunkan
“Maniyung towok” : towok dicondongkan
“Kinantang wusti towok” : hormat menggunakan towok
“Gantang towok” : menurunkan towok dilanjutkan tegak

Aba-aba ungel-ungelan/kalasongka
‘Siyaga kalasongka’ : tambur, ketipung, dhodhog dicangklong; bendhe,
suling, dan sebagainya dibawa
“Nembang tengara” : rapel apel
“Tengara manggala” : penghormatan terhadap Manggala
“Ngumpul sajuru-juru” : menuju ke bregada/pasukan masing-masing
“Hampil kalasongka” : membawa alat musik

Aba-aba hormat
‘Warasta kalasongka hurmat”: hormat menggunakan dedamel (peralatan)
dan bunyi-bunyian. Dwaja termasuk dedamel

“Kinantang tunjung hastra” : hormat besar menggunakan tombak
“Hurmat tinggar” : hormat menggunakan senapan
“Kinantang wusti towok” : hormat dengan towok
“Hurmat pedang” : hormat dengan pedang
“Rubuh dwaja” : hormat dengan merebahkan bendera
“Hurmat” : hormat dengan menoleh ke kin atau kanan
saat berjalan

Aba-aba bersama untuk semua jenis peralatan
“Mbujangso warasta”: tombak dan pedang dipanggul, towok diangkat,
senapan dicangklong.

Aba-aba sikep dwaja
“Rubuh dwaja” : hormat menggunakan bendera
“Ngadeg dwaja” : bendera ditegakkan
“Pundi dwaja” : bendera dipanggul
“Turun dwaja” : bendera ditegakkan, seperti waos tunjung hastra.

sumber:
http://khustbesters.wordpress.com/2011/01/18/8-peran-prajurit-kraton-yogyakarta-sekarang/

Saka Kraton Kasunanan miturut :

1.Bp. Rochani Sastra Adiguna :
siap =siyaga....gerak =tandya, siap ...gerak [siyaga...tandya]
tegaaaak...geraaak = sigeeeeg...tandyaaaaa
siaaaaap...geraaak = siyagaaa...tandyaaaaa
istirahat ditempat...geraaak = lerem sahana....tandyaaa
hormaaaat...geraaak = tanjak kartisampeka...tandyaaa
lencang kanan...gerak =godhak sahasta...tandyaaa
balik kanan gerak = balik kawuriii...tandyaaaa

2. Bp. Agoeng Sedayu ‎@
Kula pun nate tumut barisan Prajurit Prawira Anom wonten Kasunanan Surakarta, kala taun 1990...
Emut kula ngaten :

Siap Grak...Sigeg Tandya
Hormat Grak....Kartisampeka Tandya
Hadap Kanan Grak...Madhep manengen Tandya
Hadap Kir graki...Madhep magering tandya
Belok kanan maju jalan...Lumaksana manengen tandya
Tegak jalan grak...Lumaksana magita-gita tandya

BUTA - BUTA GALAK

2012-01-23T03:53:00.000-08:00

Buta – buta galak, solahe lunjak – lunjak,
Ngadeg jingkrak – jingkrak nyandhak kanca nuli tanjak,
Ngadeg bali maneh, rupamu ting celoneh,
Kuwi buron apa taksengguh buron kang aneh,
Lha wong kowe we we we sing marah – marahi,
Gawemu kok ngono dhi, dhi,
Aku wedi ayo kanca padha bali,
Kae lho, kae lho, matane plerak – plerok rok, rok, rok,
Kae lho, kae lho kulite ambengkerok, rok, rok, rok,
Mung kulite e e e ambengkerok.

Gambar :wisatajiwa.wordpress.com

DIGUYU MEMEDI.

2012-01-22T01:08:00.000-08:00

Sing arep dakcritakake iki kedadean nalika taun 1974 kepungkur, kira-kira 40 an taun kepungkur. Nalika samana aku isih bujang, manggon ing omahe mbahku pinggir kuburan Asemjajar, Surabaya. Wektu samono kira-kira wis jam setengah sepuluh bengi. Aku kentekan rokok. Kamangka toko-toko sing cedhak omahku wis padha tutup. Sarehne cangkem rasane kecut aku meksa budhal tuku rokok.
Karo jumangkah metu saka omah aku ngudarasa, iki penake lewat ngendi. Lewat dalan kampung apa lewat tengah kuburan ? Yen lewat dalan kampung rada adoh jalaran dalane mubeng, yen lewat tengah kuburan cedhak ning sepi ( ing tengah kuburan ana dalane cilik saka plat beton). Nalika semana kuburan Asemjajar durung dipager kaya saiki. Sanajana ana pagere ning kari uger-ugere kang digawe saka beton. Lan wektu semana kahanane isih peteng, sanajana ana listrik ning ya adoh. Wusanane dakpungkasi wae liwat tengah kuburan, Golek dalan sing cedhak.
Budhal mlangkah menyang kuburan , atiku wis senak-senik ora kepenak, gek sida gek ora. Aku njur nekat, ee mosok manungsa dititahake paling sampurna, kalah karo bangsane lelembut. Budhal slamet mulih slamet .
Temenan tekan warung sing dodol rokok ora ana kedadean apa-apa.Mulih saka tuku rokok aku liwat dalan tengah kuburan maneh. Mlebu bleng, ora ana apa-apa. Bareng kira-kira wis teka tengah-tengah kuburan, ana swara : “Iiiih….iiiih….iiihh,” kaya swarane wong ngguyu. Sanalika tanpa pikir aku terus mencolot ngono wae, nyoloti pathokan- pathokan maesane wong mati.
Untunge, aku ora nabraki maesan, saupama nabrak rak ya babras kabeh. Lan wektu iku aku lagi kelingan yen mentas wae ana wong mati dikubur ana kono, durung telung dinane.

DIKUNCI POCONGAN.

2012-01-18T05:13:00.000-08:00

Ana unen-unen bocah angon ki luput samubarang kalir, luput sembur. Tansah nemoni slamet sanajan ngambah papan sing wingit-wingit utawa papan sing angker. Kedadean iki wis ana seket taun kepungkur ing Mojoagung
Ana bocah angon telu lagi Yadi, Saipul, karo Saleh padha angon sapine. Anggone angon ana ing sacedhake kuburan desa kono. Wis lumrahe kuburan ana Mojoagung , yen ing kono ana omah-omahan kanggo nyimpen bandhosa. Salah sijine bocah mau, Saipul kandha marang Yadi, “Ayo, Di si Saleh dilebokake bandhosa.”
Yadi ngiyani, “Iya ayo.”
Saipul karo Yadi alon-alon nyedhaki Saleh, banjur disikep arep dilebokake menyang bandhosa. Anehe, Saleh dhewe ora nolak, malah kandha,”Ora apa-apa, aku dakmlebu dhewe.”
Temenan, bocah telu banjur mlebu menyang omah-omahane bandhosa. Saleh njur mlebu menyang bandhosa. Sikile dislonjorake kaya patrape wong mati. Tutupe banjur dikrukubake. Saleh banjur ditinggal mlayu.
Ora suwe, Saleh bengok-bengok,”Tuluuuung, bukaken tutupe. Bukaken tutupe …”
Saipul karo Yadi banjur gage-gage mlayu marani, melu mbukak tutupe bandhosa, nyatane tutupe bandhosa meksa ora kena dibukak. Kamangka bandhosa mau ora ana kuncine. Diangkat bocah loro, tutup mau meksa ora kena dibukak. Saleh malah seru anggone bengok-bengok,”Ndang bukaken, ana pocongaaan. Ana pocongaaan.”
Saipul karo Yadi padha bingung, njur golek kayu semboja mbukak tutup mau. Bareng dijugil nganggo kayu bandhosa kena dibukak. Ora sranta bocah telu banjur mlayu nggendring. Bareng wis rada adoh saka kuburan bocah telu mau banjur mandheg. Ambegane krenggosan.
Sawise rada sareh si Saleh kandha,”Iku mau tutupe digandholi pocongan. Tutup takjejak tetep ora kena dibukak.”
Saipul nyaut,”Mosok, jam telu awan kenthang-kenthang ana pocongan.”
“Kowe ki ora percaya. Aku iki lho sing ndelok.”
“Wis saiki ayo didelok maneh.”
Bocah telu banjur marani prenahe bandhosa mau, bareng dideleng temenan kanyatane engsele bandhosa mau mengsle. Anehe manawa engsele bandhosa mung mengsle , bocah loro - Yadi karo Saipul - kok ora kuwat mbukak ?

OH, TRESNAKU PEDHOT NENG TENGAH DALAN …

2012-01-10T07:44:00.000-08:00

Pancene wong tresna iku ora mawang umur, tuwa enom, lanang wadon padha wae. Umur pira wae bisa ketaman sing jenenge tresna. Apa maneh sing ditonton saben dina mung TV sing nyiarake cinta-cintaan. Njur sing nonton kelu, rumangsa kaya-kaya sing digambarake neng TV mau. Sing rada ngrepotake wong tuwa yaiku nalika sing ketaman tresna iki durung cukup umur.
Sing arep dakcritakake iki sawijining prastawa sing kedadean ing sawijining sekolahan ing Surabaya. Ana sawijining murid wadon SMP kelas siji (pitu), dak cekak wae jenenge Cipluk (jeneng singlon) dumadakan semaput ana ing jero kamar WC, Bocah mau banjur dibopong digawa menyang ruang UKS. , Sawise eling banjur ditakoni,
“Kowe mau wis sarapan?” pitakone bu guru marang Cipluk.
“Sampun, bu” wangsulane.
“Njur, kena apa kowe kok semaput?”
Bocah mau mung meneng wae. Dumadakan kancane kenthel Cipluk kandha yen dheweke bubar nampa layang saka pacare. Jarene sesambungane Cipluk lan pacare dipedhot.
“Lho, kowe wis duwe pacar, ta?” bu guru kaget.
Cipluk ditakoni mung meneng wae. Kancane sing mangsuli, “Sampun, bu. Lha niki seratipun.” Bu guru banjur nampani layang banjur diwaca. Sawise diwaca banjur disimpen neng jero laci. Ora suwe bu guru ndangu maneh.
“Sapa pacarmu?” Cipluk ora gelem mangsuli.
“Lare kelas pitu A, bu” wangsulane .
“Undangen mrene,” bu guru banjur ngutus bocah liyane nimbali Arman (jeneng singlon) pacare Cipluk . Bareng wis teka banjur didangu,” Man, bener kowe pacare Cipluk ?”
“Boten , bu ….. boten, bu,” Arman selak.
“Lha iki layange sapa ?”
Arman ora bisa selak maneh, mung cengingas- cengingis.
“Aja cengingas-cengingis kowe. Yen ngene ki piye. Nganti semaput neng WC, njur yen ora konangan piye. Kowe tanggung jawab ?” bu guru akeh-akeh ndukani Arman. Bu guru njur mbacutake ngendikane, “Kowe kabeh ki isih piyik, isih cilik. Saiki wis ora usah layang-layangan barang. Ulangan ora tau entuk biji enem, layang-layangan digedhekke.”
Pancene bocah saiki isih cilik wis pinter pacaran, apa maneh saben dina sing diguroni TV. Bareng para bapak ibu guru krungu larah-larahe Cipluk semaput, ana sing cluluk ,”Gurune wae umur patang puluh enem durung ngrasakake pacaran, malah muride dha nganti semaput barang.”

Purwakanthi

2011-11-23T01:53:00.000-08:00

Purwa tegese wiwitan, kanthi tegese gandheng. Purwakanthi yaiku runtute swara ing ukara, wanda utawa tembung kang kapisan nggandheng wanda utawa tembung ing saburine.
Tuladha :
Kudu jujur yen kowe kepingin makmur.
Ana dina ana upa, ana awan ana pangan
Kala kula kelas kalih, kalung kula kolang-kaling keli ing kalen kilen kula
Pak Kreta, nunggang kreta mudhun kreteg Kretasana.

Ing ukara kasebut ana swara kang runtut saengga kepenak dirungokake yaiku swara “ur”. Ana ing ukara kapindho ana swara kang runtut yaiku swara “a” lan swara “ an”.
Ing ukara nomer telu lan papat sing runtut aksarane (tulisane) utawa sastrane. (ka lan la )
Purwakanthi ana werna telu yaiku :
1. Purwakanthi guru swara: yaiku purwakanthi kang runtut swarane.
2. Purwakanthi guru sastra : yaiku purwakanthi kang runtut sastrane utawa tulisane.
3. Purwakanthi lumaksita utawa ana sing ngarani purwakanthi guru basa : yaiku purwakanthi sing tembunge ing ukara sadurunge dibaleni maneh ing ukara candhake. Tembung guru ing kene tegese paugeran utawa pathokan. Purwakanthi guru swara ateges purwakanthi kang nganggo pathokan swara.

PURWAKANTHI GURU SWARA
1. Ana catur mungkur, ana bapang nyimpang.
2. Gliyak-gliyak tumindak, alon-alon waton kelakon. Aja banter-banter mundhak keblinger.
3. Watake putri kudu gemi, nastiti, lan ngati-ati.
4. Yen gelem obah bakal mamah.
5. Anak polah bapa kepradhah (paribasan)
6. Apik kemripik nancang kirik (paribasan).
7. Ati bengkong oleh oncong (paribasan)
8. Bacin-bacin iwak, ala – ala sanak (paribasan).
9. Bandhol ngrompol (paribasan).
10. Buntel kadut ora nginang ora udut (paribasan).
11. Calak cangkol, kendhali bol, cemethi tai (paribasan).
12. Ciri wanci lelai ginawa mati (paribasan).
13. Gajah ngidak rapah (paribasan).
14. Gemblung jinurung, edan kuwarisan (Paribasan).
15. Keplok ora tombok.
16. Kumenthus ora pecus (paribasan).
17. Mengkak – mengkok ora wurung ngumbah popok. (paribasan).
18. Opor bebek mentas awake dhewek.
19. Londho – londho walang sangit nggendhong kebo (paribasan).
20. Sadawa – dawane lurung isih dawa gurung (paribasan).
21. Tuna satak bathi sanak (paribasan).
22. Tunggak jarak mrajak, tunggak jati mati.
23. Wastra bedhah kayu pokah (paribasan).
24. Anut grubyug ora ngerti ing rembug (paribasan).
25. Wong busuk ketekuk, wong pinter keblinger.(paribasan).
26. gumarenggeng anggereng anggeng gumrunggung (Wedhatama)

PURWAKANTHI GURU SASTRA
1. Para mudha kudu nduweni watak tata titi tatag tutug lan tanggon.
2. Dhasare wong jejodhoan yaiku bobot, bibit, bebed.
3. Sing sapa salah bakale seleh.
4. Durung acundhuk acandhak (paribasan).
5. Garang nanging garing (paribasan).
6. Sanajan ora keris yen keras (paribasan).
7. Sluman slumun slamet.
8. Yen tan mikani rasa, yekti sepi asepa lir sepah samun (Wedhatama).
9. Saya elok alangka longkanganipun, si wasis waskitha ngalah, ngalingi marang si pingging (Wedhatama).
10. Kadi ta guwa kang sirung, sinerang ing maruta, (Wedhatama).

PURWAKANTHI LUMAKSITA
1. Lela lela linali saya kadriya, driyasmara marang risang kadi Ratih, Ratih ratu ratuning wong Cakrakembang, kembang wijayakusuma asih mring kula.
2. Bung – bung pait bung pait kuwihe maha, maha-maha lintrik cah cilik digondhol kirik, kirik-kirik belang nyang pawon kesiram wedang, wedang – wedang bubuk kemriyuk gulane remuk.
3. Carang wreksa, wreksa wilis tanpa patra. Nora gampang wong urip neng alam donya. (wangsalan).
4. Witing klapa, klapa mudha saupama. Salugune mung mardi reh raharja. (wangsalan).
5. Bayem arda, ardane ngrasuk busana. Mari anteng besuse saya ketara (wangsalan).
6. Begja-begjane kang lali, isih begja kang eling lawan waspada (Kalatidha).

Katrangan :
Laksita = laku, kalakuan.
Lumaksita = lumaku.
Bapang = blabag njepapang dipaku ing cagak (dianggo tetenger nuduhake dalan, katrangan jenenge desa lsp.
Kepradhah = diukum
Oncong = urubing obor.
Bandhol = gegedhuge wong ala, maling lsp.
Kadut = karung
Rapah = pasangan, jebakan.
Wastra = jarit
Garang = gagah, sugih
Pingging = bodho
Sirung = peteng singup
Driya = tuking pangrasa, ati
Wreksa = kayu
Wilis = ijo
Patra = lenga
Arda = pangangsa-angsa, hawa nepsu, murka

Candrasengkala (9)

2011-11-10T16:22:00.000-08:00

Atur wangsulan dhumateng ibu Ana ingkang putranipun Insya Allah badhe lair Ing taun 2012 Masehi.
Cara pangrakitipun sengkalan :
2012 dipun walik 2102

Tembung-tembung ingkang ngandhut angka taun 2102 inggih menika :
2 = Kanthi, kinanthi; rena =seneng, kasmaran, asmara; dwi
1 = Kenya; surya; sudira = kendel, tyas = ati, putra
0 = Jati; sayekti; luhur
2 = Kanthi, kinanthi; rena =seneng, kasmaran, asmara; dwi

Dadosing nami ingkang ngandhut sengkalan saged kula aturaken kados makaten :
1. Dwi Putranta Jati Asmara.
2. Dwi Surya Jati Asmara
3. Dwi Putranta Luhur Asmara.
4. Dwi Putranti Jati Asmarani.
5. Renaningtyas Jati Asmarani .
6. Renaningtyas Jati Asmaranti.
7. Kinanthi Tyas Jati Asmarani.

Katrangan :
1. Angka 1 ngantos 3 menawi putra kakung
2. Angka 1 ngantos 4 menawi putra menika kaleres dhawah nomer kalih.
3. Tembung Putranta, putranti tegesipun anakmu.
4. Tamtunipun ukara ing sengkalan kaliyan kangge nami wonten bedanipun, menawi sengkalan tembungipun saged mardika dipunparingi ater-ater, seselan lan sanesipun, menawi name limrahipun cekap lingganipun.

Tembang Dolanan (2)

2011-09-28T18:50:00.001-07:00

Tegese tembung :

pendhisil : pating brenjul metu.
lengkong : tikungan, enggok - enggokan.

Serat Sabdatama

2011-09-28T07:26:00.000-07:00

GAMBUH.

1. RAsaning tyas kayungyun, angayomi lukitaning gambuh, gambir wana kalawan eninging ati, katenta kudu pitutur, sumingkiring reh tyas mirong.

2. DEN samya amituhu, ing sajroning jaman kalabendu, yogya sami nyenyuda ardaning kapti, kang nenuntun mring pakewuh, uwohe panggawe awon.

3. NGAjapa tyas rahayu, ngayomana sasameng tumuwuh, wahanane ngendhak angkara kalindhih, ngendhangken pakarti dudu, dinuwa tibeng doh.

4. BEda kang ngaji pupung, nir waspada rubedane tutut, akekinthil tan anggap anggung tut wuri, tyas riwut rawat dahuru, korup sinerung ing goroh.

5. Ilang budayanipun, tanpa bayu weyane ngalumpuk, saciptane wardaya ambebayani, ubayane ora payu, kari kataman pakewoh.

6. RONG asta wus katekuk, kari ura-ura kang pakantuk, dhandhang gula lagu palaran prayogi, ngleluri para leluhur, abot sihing swami karo.

7. GAlap gangsuling tembung, ki pujangga panggupitanipun, rangu – rangu pamanguning reh harjanti, tinanggaping prana tambuh, katenta nawung prihatos.

8. WARtining para jamhur, pamawasing wasita tanpa wus, wahanane jaman owah angowahi, yeku sangsaya pakewuh, ewuh aya kang linakon.

9. SIdining kala bendu, saya ndadra ardaning tyas linut, nora kena sinirep limpading budi, lamun durung mangsanipun, malah sumuke angradon.

10. TAtanane tumuruntun, panuntuning tyas angkara antuk, kaladesa wenganing karsa ka eksi, limut kalimput, mawut sanggyaning dumados.,

11. ING antara sapangu, pangungaking kaanan wus mirut, morat – marit panguripaning sasami, sirna katentremanipun, udrasa saenggon – enggon.

12. KEmat isarat lebur, nyunyur tanpa daya kabarubuh, bebasane tidhem tandhaning dumadi, bejane ula dhohulu, cangkem silite anyaplok.

13. DHUNGkari gunung – gunung, kang geneng – geneng padha linugrug, parandene tan ana kang nanggulangi, wedi kalamun sinembur, upase lir wedang umob.

14. KOLonganing kaluwung, prabanira kuning abang biru, sumurupa iku mung soroting warih, wewarahe para rasul, dudu jatining Hyang Manon.

15. SUpaya padha weruh, kinon mawas ing sajroning taun, windu kuning kono ana wewe putih, gegamane tebu wulung, arsa angrabaseng wedhon.

16. RAsane wus karasuk, miwah kesuk kalamangsanipun, kawisesa kuwasane para luwih, wahyane wahyu tumelung, tulus tan kenging tinegor.

17. KARkating tyas katuju, jibar – jibur adus banyu wayu, yuwanane turun – tumurun tan enting, antuk barkahing Hyang Agung, den ngering saenggon – enggon.

18. TAtune kabeh tuntum, lelarane waluya sadarum, tyas prihatin ginantyan suka mepeki, wong ngantuk anemu kethuk, jro mesi dinar sabagor.

19. Amung padha tinumpuk, nora ana rusuh colong jupuk, rajakaya cinancang aneng jawi, tan ana nganggo tinunggu, parandene tan cinolong.

20. DInaring durta katut, anglakoni ing panggawe runtut, tyasing katrem kayoman ayeming budi, budyarja marjayeng limut, amawas pangesthi awon.

21. NINGgal pakarti dudu, kadarpaning parentah ginugu, mring pakaryan saregep tegen nastiti, ngisor ndhuwur tyase jumbuh, tan ana waon – winaon.

22. NGRATani sapraja gung, keh sarjana sujana ing kewuh, nora kewran mring wicara agal – alit, pulih duk jaman rumuhun, tyas teteg teguh tanggon .

Katrangan :
Kula aturi mriksani sandi asma ingkang wonten wiwitaning pada.

Raden Ngabehi Ranggawarsita.
Katedhak saking buku “Burat Sari “ karangan S. Prawirodihardjo.

NEGESI TEMBUNG :
Kayungyun = kasengsem, kedanan, kepencut, kasmaran.
Lukita = tetembungan, karangan, rumpakan.
Gambir wana = kudhu
Katenta = isih nggagas apa – apa amarga wis manuh.
Reh = 1. Pratingkah 2. Bab panyekeling praja 3. Prakara, tatanan, pranatan 4. Wewengkon kang kabawah ing 5. Mungguhing bab utawa perkara.
Mirong = 1. Ngemulake kampuh (jarit) ing pundhak terus nutupi badane (entar : susah banget, isin banget ) 2. Ora prsaja, nedya mbalela, ngedoh ora gelem kumpul.
Amituhu = nggugu.
Arda (Sangs. Kawi)= 1. Pangangsa – angsa, ngangsa, murka, hawa nepsu, 2. Banget, kaluwih – luwih.
Wahana (Sangs. Kawi)= 1. Tunggangan 2. Keterangan tegesing impen, ngalamat lsp. ; diwahanani = diterangake, ditegesi, dingalamati ; mahanani = mratandhani yen …
Ngendhak (kn)= 1. Mareni (kamanuhan, kebiasaan (BI)) lsp. , ninggal (pegaweyan). 2. Nyandhet (kanepson, lsp).
Ngendhangken = ngukum, mbuwang.
Dinuwa = di duwa = 1. Dicuwak nganggo tangan, disodhogake (dicengkah) ; 2. Ditampik, dibadhal (tumrap dhawuh), ditanggulang dibalekake.
Nir = 1. Ilang ; 2. Tanpa.
Anggung = 1. Unine perkutut ; 2. Tansah, pijer.
Rawat = 1. Ngrumat, nyimpen; rawat duka (rawat piker) = tansah nandhang susah (nepsu); rawat luh = kembeng – kembeng arep nangis; rawat wadi = simpen wadi; dirawati = disimpen, disinggahake, dirumati; rawatan = simpenan. 2. Dirawati = disapi, disapu, disaponi; Krungu tembang rawat – rawat = krungu kabar angin; rawat – rawat = lamat – lamat.
Dahuru = geger, oreg – oregan, ora tentrem.
Korup = ka + urup = sumbut, urup.
Weya = kurang weweka, sembrana.
Ubaya = janji, kasaguhan.
Swami = bendara, ratu, bojo.
Galap – gangsuling tembung = salah (kleru) tetembungane.
Gupita = 1. Anggitan , karangan tembang 2. Tetembungan 3. Karangan.
Harjanti = arjanta , reja , slamet.
Jamhur = jumhur, pinunjul ing kawruh, .
Wasita = warsita, pitutur, wewarah, kandha.
Sidi = sampurna, kelakon kang sinedya.
Limpad = putus amumpuni ing .. (kawruh, lsp).
Ngradon = ngrebda, ngendi – endi ana.
Kaladesa = mangsa kang prayoga.
Limut = lali.
Sapangu = sadhela.
Udrasa = tangis, luh.
Kemat = tenung.
Ula dhoulu = ula endhase loro, buntute awujud endhas. ( mung ana ing dongeng)
Kaluwung = kuwung.
Praba = 1. Sorot, cahya 2. Gambar pepethaning sorot (cahya) kang ngupengi endhas. 3. Rerenggan wayang ing saburine geger (saemper gambar swiwi).
Warih = banyu, tirta, we, her.
Ngrabasa = ngrusak.
Wisesa = kuwasa luhur, kang nguwasani.
Wahya = wetu, wedhar.
Tuntum = pulih gathuk kaya maune, pulih tumrap tatu.
Mesi = ma + isi = isi.
Rajakaya = rajaning kaya, kewan bangsane kebo, sapi, jaran.
Durta = 1. Julig 2. Ala, piala.
Darpa = 1. Wani, kendel 2. Galak, umuk.
Kewran = kewuhan.
Rumuhun = jaman biyen, dhisik.

Wacan Aksara Jawa (5)

2011-09-27T03:22:00.000-07:00

Wacan Aksara Jawa (4)

2011-09-27T03:14:00.000-07:00

Tembang Dolanan (1)

2011-09-26T08:50:00.000-07:00

GRAHANA

2011-06-19T00:00:00.000-07:00

Apa sira ora rumangsa,
lamun iku pratandha
ilanging rasa kawicaksanan
ilanging rasa kamanungsan
ilanging rasa keadilan
ilanging rasa kajujuran
ilanging rasa rumangsa
karem kerem ing tumindak cidra
kapan
kapan
kapan
bisa waluya jati
apa isih ngenteni pepesthening Gusti ?

surabaya, 17 juni 2011.

DHANDHANGGULA

2011-06-16T18:25:00.000-07:00

Legi lima sanga paing puniki,
pon ing pitu wage ing sekawan,
kaliwon wolu neptune,
gantya ing dinanipun,
akad lima neptunireki,
senen neptu sekawan,
selasa tetelu,
rebo pitu neptunira,
kemis wolu jumat enem neptuneki,
setu sanga neptunya.

Tembang dhandhanggula ing dhuwur kanggo ngapalake neptune dina lan pasaran.

DHANDHANGGULA

2011-05-01T02:31:00.000-07:00

SALISIR MARENG TENGGARENG.

Ing wayah sireping lare,
Neng latar kekadhar dhewe,
Purnama manjer prenahe,
Katon jembar kalangane.

Padhange kaya rina,
Sing dolan wis nora nana,
Kari Pak Iramenggala,
Ngraras kawasaning Suksma.

DHANDHANGGENDHIS

1. Dhedhet tidhem prabawaning ratri, sasadara wus manjer kawuryan, tan kuciwa memanise, menggep Sri Nateng dalu, sinewaka sanggyaning dasih, aglar neng cakrawala, winulat ngelangut, prandene kabeh kebekan, saking kehing taranggana kang sumiwi, warata tanpa sela.
2. Kinalangan kekuwung ngawengi, lir wewengkon bale Mandhakiya, pasewakaning Pamase, jroning kalang kadulu, kang sumewa pareng neng ngarsi, mung punggawa sajuga, Harya Panjersurup, pramukyaning taranggana, kang sawega rumeksa pringganing ratri, ngayomi hayuningrat.
3. Tan petungan panjrahing wadya lit, arahane awor mawurahan, ngapit narmada prenahe, jro petenging Serayu, angragancang Sang Bimasakti, nyuwak tutuking naga, kang sikareng laku, yeku mangka pralampita, mrih mengeta kang mantep tetep ing budi, widada kang sinedya.
4. Nekawarna pangkating wadya ji, nora worsuh tataning sewaka, gumolong gegelengane, ..................... , pandomaning para mong tani,. gelaring panangkilan, rinakit waluku, wuluh wuku lan kukusan, gubug penceng malencat wor lanjar ngirim, mangro lakuning mangsa.
5. Kang sumewa luhuring udadi, pan pinindha dhapuring giyota, pra nangkodha pandomane, de kang dadya pituduh, pamardine kang ulah kardi, sinamar neng busana, kasarireng Prabu, jroning praba marakata, sinung tandha pindha widadari ngantih, neng soring wringin sungsang.
6. Kang saweneh punggawa piniji, asung penget pangreksaning raga, ing masa roga praptane, yeku Harya Kumukus, manjer dwaja neng pancaniti, tangeh yen winursita, satataning dalu, dungkap luwaring sewaka, Jaka Belek merem melek melik-melik, sasmita minta nendra.
7. Samantara wus banguning rawi, Hyang Purnama meh manjing ngancala, gumiwang surem sunare, sawung pareng kaluruk, kapiyarsa melung-melungi, mring kang kasuwen nendra, ywa kongsi kadarung, mengeta mring pangarcana, angluhurna gunge kawasaning Hyang Widdhi, kang nitah saniskara.
8. Dyan umimba punggawaning ratri, riyap-riyep ri Sang Panjer Rina, lir pasrah pangawasane, denya rumekseng dalu, pangasoning sagung dumadi, wus sedheng pinardiya, ngayati panggayuh, iyeging panambut karya, datan liyan Hyang Surya kang mirowangi, tuduh sidining sedya.
9. Tanggap mulat Hyang Harga naketi, dumipeng rat ambabar prabawa, sumirat-sirat sorote, mega sinungging wungu, graning arga pinulas wilis, samantara kawuryan, Hyang Surya wus mungup, ngancik pucaking aldaka, larut mirut tedhuhing dalu kalindhih, sumeblak tanpa sesa.
10. Anglur selur lakune wong tani, sareng mangkat maring papasaran, pating krengkot pikulane, weneh sikep waluku, maring tegal sawahe sami, si Gundhul nethek kandhang, kebone pinecut, ngucul sarwi tinumpakan, ngenak-enak neng gigir marep neng wuri, sembari ura-ura.
11. Melang-melung lelagon ginurit, alon bae “hir hir kiya kiya !”, uler kambang satitahe, nora napa kesusu, yen narima karsaning pasthi, lakune wis jinangka, jangkahe den ukur, kesusu amburu apa, yen wong murka anggake kudu ndheweki, wus turah durung nrima.
12. Nora menget adile Hyang Widdhi, denya mandum jatining pangrasa, tan pisan baukapine, sanggyaning kang tumuwuh, binageyang legi lan pait, nadyan silih darbeya, wisma lir swargagung, kinunci kancing kencana, nora wurung susahe nlesep nusupi, tumameng mangsakala.
13. Yen pinuntu pantoging gyat yekti, nora suka murka ngangsa-angsa, anjangka kang kae-kae, karana kang tinemu, nora liya suka lan sedhih, demange nora beda, lan si Gindhulpacul, mene seneng mene susah, yen narima sudahe mirut sumingkir, rampung tanpa prakara.
14. Ayem guyem kang kaya wak mami, repet-repet wus berag neng beran, ngadhang segering srengenge, molah nglalatih balung, ngulur otot ngingirih getih, lir kukila neng tawang, mina neng jro kedhung, sajege sun dadi bocah, durung wikan rasaning badan nglelentrih, mung bingar tyas pirena.
15. Temah tuwuh segere nartani, lengeningsung kiyale kalintang, mathekel katon kucinge, keneng sawabing ebun, kang sinebar ing maruta ris, woring sorot tembeyan, doyananing banyu, Hyang Surya tan kadang konang, denya mandum prabane sinami sami, tan mawang milih janma.
16. Lamun ngelak ingong darbe warih, kang sumreweh nuting padhas gempal, wening tur sumyah rasane, sakehing kang sinebut, omben-omben ingong kilani, mangsa silih nyundhula, lan segering banyu, mengko nadhah lan janganan, sambel rawit lalaban timun lan metir, segane beras anyar.
17. Setham-sethom segere kapati, yen wus enak weh kuwating raga, apa maneh jalukane, sore ngong mapan turu, aneng lincak lambaran widhig, mrenah wurining damar, sumamar neng ngundhuk, tentrem rasaning tyas ingwang, mung kumandel kinemulan ing Hyang Widdhi, bleg-seg tanpa mirasa.

Pethikan saka : Burat Sari II, S Prawiradihardja.

Negesi tembung :
1. Slisir = 1. Nyimpang, mleset; 2. Araning tembang tengahan.
mareng = mangsa kemareng, mangsa sabubare mangsa rendheng ngarepake ketiga, pancaroba.
tenggareng = tenggereng, penther, srengenge ora kalingan mendhung.
kadhar , turu kadhar = turu ing sajabaning omah.
ratri = bengi, wengi.
siang ratri = rina wengi.
ngraras = nglaras; diraras-raras = digagas-gagas.
dhedhet = kandel sarta peteng (tumrap mendhung)
tidhem = surem, sirep; tidhem premanem = sirep tanpa sabawa.
sasadhara = taranggana, lintang, kartika, sudama, wintang.
kawuryan = katon
menggep = nganggep.
sanggyaning dasih = sakabehing kekasihe.
cakrawala = garis awang-awang watesing bumi lan langit
cakra = bunderan, rodha, gegaman awujud rodha paring caringih.
cakra manggilingan = tansah mubeng kaya ubenge cakra.
cakrabyuha = gelaring perang.
winulat = dideleng
2. Ngawengi = ngubengi
kalangan (ng) =kambengan (k) = 1. papan kang kanggo adu-adu; 2. buwengan ing rembulan utawa srengenge.
kekalangan = mabur mubeng-mubeng
sumiwi = seba.
bale mandhakiya = omah kanggo nenepi (memuja)
pamase = ratu, pamasa.
kadulu = katon
parek = cedhak
parekan = kadang, seduluring ratu.
sajuga = siji
harya panjersurup = lintang panjer sore.
pramukya = pramuka, pangarep.
sawega = samekta, sumadhiya.
sawegung = kabeh.
pringganing ratri = bebayaning wayah bengi.
pringga = bebaya
nganglang pringga = tansah ngawekani (njaga) yen ana pakewuh.
pringganata = prajurit kang njaga kaslametane sang nata.
rat = jagad
3. Awor mawurahan = worsuh, campur adhuk.
narmada = kali, bengawan, benawi
angragancang = mbegagah, malang kadhak.
nyuwak = nyuwek.
sikareng laku = ngalang-alangi laku.
mangka pralampita = minangka pasemon (pralambang)
widada = tulus slamet, lestari slamet.
4. Nekawarna = anekawarna = a (n) eka warna = ora sawarna, warna-warna.
wadyaji = wadya +aji = prajuriting ratu
gegolongane = pangkate
waluku = lintang waluku (orion)
lintang gubug penceng = bintang pari
lintang bimasakti = galaksi bimasakti.
lintang alihan = 1. lintang kang cumlorot kayadene ngalih panggonan.
lintang kemukus = lintang kang mawa buntut sumorot, bintang berekor.
lintang lanjar ngirim = lintang kang cedhak karo gubug penceng.
5. Udadi = waudadi, segara, jaladri, jalanidhi,
sumewa = simiwi, seba, ngadhep marang
giyota = prau, baita, palwa
wringin sungsang = wringin oyode ana dhuwur.
praba = sorot
marakata = jumerut, mirah
sinung = sung + in =diwenehi
ngantih = nggawe lawe, nggawe benang
6. Roga = lara
dwaja = gendera, tetenger, ciri
pancaniti = pasewakan
tangeh = adoh
winursita = wursita + in = dicritakake.
lintang jaka belek = bintang mars
7. Rawi = srengenge
hyang purnama = rembulan nedhenge bunder.
purnama sidi = rembulan wutuh tanggal 14, 15. , gunggung neptune dina lan pasaran iya 14, 15 upama jumat paing = 6 + 9 = 15, kemis pon = 8 + 7 = 15, rebo pon = 7 + 7 = 14, rebo kliwon = 7 + 8 = 15.
ngancala = acala , gunung, giri, meru, parwata, prabata, hardi, ardi, redi, aldaka.
gumiwang = ngglewang.
kadarung = kadereng, kadreng, adreng
pangarcana = panembah, pakurmatan.
saniskara = sakabehe.
8. Pinardiya = diperdi, diudi, diparsudi.
ngayati = miwiti
sidining sedya = sampurnaning sedya
sidikara = donga
disidikara = didongani
9. Tanggap = gita, gape
ora nanggapi = ora nggape.
nanggap wayang = nganakake tontonan wayang
tanggapan = tontonan
tanggap warsa = wiyosan
tanggap sabda = wangsulan karangan ing layang kabar
naketi = nyaketi, nyedhaki
dumipeng rat = dipa + um ing rat = sumorot ing jagad
graning arga = pucaking gunung
wilis = ijo
aldaka = gunung
larut = ilang, katut ilining banyu
mirut = mengkeret
tedhuh = 1. timbreng; 2. mendhung; 3. lerem tumrap prahara.
kalindhih = kendhih, kalah
tanpa sesa = tanpa tilas.
10. Sembari = sinambi
11. Uler kambang (wangsalan) = lintah
12. Bau kapine = ora adil, pilih asih emban oyod emban cindhe
sanggyaning kang tumuwuh = sakabehing titah
tumameng masakala = teka ing sawektu-wektu
pinuntu = dipikir kanthi jero
demang = lelurahing bekel, sesebutaning sawenehing abdi dalem
demang ngiras tangkilan (pr)= dhayoh ngiras dadi peladen.
mene = sesuk
brat = birat = ilang
13. Beran = sawah beran, sawah bera.
14. Berag = 1. Seneng-seneng; 2. Wis brai, wis diwasa.
ngingirih getih = nresiki getih, ngilekake getih
ngirih kalen = ngresiki kalen.
kukila = manuk
mina = iwak
misaya mina = golek iwak
15. Nartani = mbarengi
kalintang = katon
mathekel katon kucinge = mathekel katon otote gedhe.
ris = aris , alon.
tembeyayan = tembeyan, sapisan
16. Kadang konang (pr) = seduluran sing diaku mung sing sugih.
mangsa silih sundhula = mangsa nganti padhaa.
nadhah = pangan
17. Ngong = ingong, ingsun, aku.

NINI - NINI NITHIK WATU

2011-04-11T01:04:00.000-07:00

nini,
tanganmu wis nggregeli nalika nyilak caping jebrak
tanpa sanggan esem tuwa sinungging rumangsa begja
geneya isih setya ?

nini,
krikil iki wis tekan saparan-paran,
wiwit dalan krikilan nganti aspalan,
mercy nglenyer bisa mlayu banter,
sing numpak mesem ngguyu,
nini isih nithik watu.

geneya ?
wangsulane
mung saderma.

surabaya, 11 april 2011.

SERAT JAYENG BAYA

2011-04-06T20:35:00.000-07:00

ANGGITAN : R NG RANGGAWARSITA
ASMARADANA

42.
Angur trima dadi greji, jujugan ginawe blanja, janji temen ubayane, baya nora nganti telat, lumintu sanak nyambat, wuwuh yen ana begjaku, mbedhahi oleh turahan.

43.
Sinambung – sambunga pasthi, dadi panganggo prayoga, mbuh sabuk kotang myang epek, apese kanthong lan kopyah, suwek-suwekanira, ginanthet akanthi patut, dadya ran Antakusuma.

44.
Kaya-kaya ora nganti, rekasa yen mung kinarya, mangan sega jangan bae, anane si ora lana, ubayane mbalenja, bejane kakehan saguh, sok uga age sidaa.

45.
Agap-gapan kudu nampi, opahan wasana cidra, dadi sok mati pangane, nganiaya badanira, trekadhang nora trima, mung mati bae panganku, yen nuju wong angresaya.

46.
Ndondomi klambi raryalit, saguh ndadekake bakda, prapteng don cidra dadine, ing kono kang duwe anak, mara muring maringwang, ngerawus anguwus-uwus, nguwosken greji bajingan.

47.
Begja yen tinempiling, beteke wong anak-anak, yun nyawang wasana mleset, ingsun arsa mangsulana, teka tanpa upaya, saking wus rumasa luput, dadi manggung palengosan.

48.
Mulane sun ora sudi, dadi greji kojat nistha, bener kuna pocapane, sagung wong kang bangsa kriya, dadi luhur tan bisa, saking remeh melikipun, myang adoh ing pamicara.

Tegese tembung :

angur = luwih becik, luwih prayoga
greji = tukang ndondomi klambi, tukang jahit.
jujugan = 1. papan sing dijujug; 2. adhakan, gampang ketemu.
ubaya = janji
baya (krama ngoko) = arane kewan rumangkang bangsane mimir.
baya (krama ngoko) = 1. apa iya ......, ayake ....., upamane : baya wis karsaning pangeran
baya (kawi) = 1. wedi, mutawatiri; 2. pakewuh, kacilakan (kang bakal klakon)
baya (kawi) = janji, ubaya.
lumintu = lumintir, tanpa kendhat, ajeg.
sambat = 1. njaluk tulung; 2. ngesah dening krasa lara
prayoga = becik, pantes.
myang (kawi)= karo, lan.
epek = 1. sabuk kang digawe bludru, wlulang lsp. diubedake ing sajabane setagen.
ginanthet =ganthet + sesesaln in = diganthet, digandheng.
akanthi = nganggo kanthi, karo (dengan, bi)
antakusuma = kotange antareja.
kinarya = karya + in = digawe.
lana = lestari, ora owah gingsir.
mbalenja = ora nuhoni anggone semayan.
age = enggal, rikat
agap-gapan = gas-gasan , sarwa kesusu
cidra (sangsk.)= 1. ora setya, ora nuhoni janji; 2. pangapus , krenah, pitenah.
nganiaya = milara kanthi siya, tumindak sawiyah-wiyah.
angresaya = njaluk tulung
raryalit = rare + alit = bocah cilik.
bakda = lebar, lebaran, riyaya
prapteng = prapta ing = teka ing
don = 1. enggon, papan ; 2. tuju, kang diener
anguwus-uwus =nyrengeni
nguwus = kandha , omong
nguwoske = ngomongake, ngandhakake
ora sudi = suthik, emoh.
kojat = kondhang, misuwur
kriya = tukang
tembung kriya = tembung kang mratelakake solah (tandang)
remeh = sepele, tanpa aji.

ana candhake ..

SEPI

2011-04-05T00:13:00.000-07:00

sliramu,
dak antu
geneya durung katon teka ?
ana ngendi sliramu mara sanja?
nalika rembulan ndhadhari ana pucaking gunung ing brang wetan nggawa cahya mencorong madhangi jagad raya pinapag swarane orong-orong ngebeki swasana tintrim ing tengahing wengi kang tanpa tepi,
aku ngenteni
sepi

surabaya, 5 april 2011.

SERAT PEPALI KI AGENG SELA (2)

2011-03-28T10:14:00.000-07:00

BAB II
ASMARADANA
1.
Poma sira aja drengki, dahwen marang ing sasama, sama den arah harjane, harjane wong aneng dunya, dunya tekeng akhirat, akerate amrih lulus, lulus dennya mengku nikmat.

2.
Nikmat rasaning ati, ati pan ratuning badan, badan iku sajatine, pan iku ingaran kudrat, kudrat karsaning Allah, Allah ingkang Maha Agung, luhur tan ana pepindhan.

3.
Padha kawruhana yekti, yektine ngelmu sarengat, sarengat awit kang gedhe, panggedhening ngelmu nyata, nyatane neng sarengat, sarengat den amrih tutug, tutug marang ing Kakekat.

4.
Kakekate ngelmu jati, jati sagunging upama, upama kang katon kabeh, kabeh iki aneng dunya, dunya timbanging kerat, ngakerat dina ing mbesuk, mbesuk iya dadi dunya.

5.
Dunya dina kang saiki, iki kang aran ngakerat, ngakerate uwong biyen, mbiyen ngarani ngakerat, ya iki ingaranan, arane mungguh ta ingsun, ingsun iki lagi dunya.

6.
Neng dunya kang sugih puji, puji tegese pamuja, muja iku nekakake, nekakake kanikmatan, nikmate badanira, yen sira temen satuhu, tuhu teka dennya muja.

7.
Yen sira muja semedi, pan mangkana pujinira, Robbana aatina mangke, fi dun ya wal kasanatan, wa fil akhirati kasanat, wakina lan malihipun, ngadabannar tegesira.

8.
Pangeran amba sayekti, kawula nyuwun kamulyan, ing dunya mulya salamine, tumekoa ing akerat, kinacekna sasama, salamet teguh rahayu, tebihna siksa neraka.

9.
Sagung wong nemu becik, kang samya anuwun rahmat, kang cukup iku pujine, poma den padha estokna, gelem nora gelema, kajaba kang nora sarju, mangsa borong karepira.

10.
Gusti Allah ngudaneni, marang makhluk sadayanya, kang ala tanapi sae, nadyan rambut para sapta, apan wus nora samar, ala becik mung jinurung, nora pegat ciptanira.

Tegesing tembung :
Poma = mratelakake pakon (piweling) kang kalawan banget
Drengki = meri (melik) marang kabegjaning liyan, ora seneng yen wong liya oleh kabegjan.
Dahwen = seneng nyaruwe (cawe-cawe)
Arja = 1. Reja; 2. Slamet.
Tekeng = teka + ing
Amrih = supaya, murih.
Sajatine = satemene, sanyatane
Pan = 1. Jer; 2. Rak; 3. Ananging.
Kudrat = 1. Panguwasa karsaning Allah; 2. Dhasar (ing watak lsp) ; 3. Alam saisine lan sakaanane; dikodratake : ditakdirake, dipesthekake ing karsaning Allah.
Pepindhan = tetiron, umpama, memper kaya.
Yekti = nyata, terang.
Sarengat = angger-angger pranataning agama.
Kakekat = kanyatan, kang sanyata.
Ingaranan = in + aran + an = diarani
Mungguh = 1. Manggon, dumunung; 2. Mapan, wis prenah banget; 3. Pantes banget, patut
Ingsun = aku, ingong, ingwang
Teguh = 1. Kukuh, santosa, panggah; 2. Kedhot, ora pasah ing gegaman; diteguhi : disentosani, ditanggulangi kalawan sentosa; kateguhan : kadigdayan; teguh timbul : digdaya sarta sugih aji.
Rahayu = slamet, begja, luput ing kacilakan utawa kangsangsaran.
Sarju = condhong atine, kalawan senenging ati
Ngudaneni = meruhi
Tanapi = 1. Lan (utawa) uga; 2. Ananging.
Para = 1. Panerang kang mratelakake akeh, upamane : para bupati, para rawuh lsp; 2. Bage, perang, dipara = dibage, diperang; 3. Ora aden-aden, ala jinise, upamane : piring para, sega para; 4. Pepara (kw) lelungan mider-mider (mbebedhag, cangkrama) lsp; 5. para (kw) = kowe, ...mu, pakenira; 6. Rada .... = kepara; 7. Para = bakul ngedolake mas inten lsp;
Sapta = pitu.
Samar = 1. Katon ramyang-ramyang, ora katon cetha; 2. Durung weruh (ngerti) kalawan terang; 3. mutawatiri, mbebayani; 4. Sumelang, kuwatir, uwas. ; disamar = disamun, dianggo wadi ; ora kasamaran = ora kekilapan, weruh
Pegat = 1. Pedhot; 2. Pepisahan, talak (tumrap wong bebojoan) ; ora pegat = tansah.

AJINE KAWRUH SRAWUNGAN

2011-03-27T02:48:00.000-07:00

Kita urip ing alam donya iki mbutuhake srawung karo liyan. Awit siji lan sijine kudu sesambungan: gethok tular, tulung tinulung, sambat-sinambat. Wiwit jaman kuna – makuna , uripe manungsa pancen wis padha sesrawungan lan gegrombolan. Kejaba ta ana wong kang arep urip ora kaya salumrahe, arep menjila, mertapa, utawa urip ijen ana ing tengahing alas, ora mikir sandhang pangan lan keperluwan , --- bisa uga wong kang kaya mangkono mau ora mbutuhake marang pasrawungan.
Nanging tumrape umum, kang urip ing bebrayan, kang mangku bale omah, kang sesambungan lan kulawarga, --- gelem ora gelem , kudu sesrawungan karo liyan. Wiwit nindakake pegaweyan kanggo kebutuhan dhewe ing sajroning omah ing sajabaning omah, nganti pegaweyan ing kantor , pasar, plabuhan, pabrik, tegal sawah, lsp. Kita mesthi mbutuhake srawungan lan tenagane liyan.
Malah-malah tumrape wong kang arep anggayuh kemajuwan ing laladan pegaweyane, bab sesrawungan iku kudu digatekake banget. Disinau kanthi temen-temen supaya mangerti marang wadi-wadi , nuli ditindakake kanthi becik, murih bisane karahayon saka enggone pinter sesrawungan , sokur bage bisa antuk kauntungan.
Manut panitipriksane Lembaga Carnegie, nyata yen asile gegayuhane wong ing laladan pegaweyane iku : 15% saka kawruhe vak, yaiku kawruhe kang ditindakake , dene kang 85% saka enggone pinter sesrawungan karo liyan, luwih-luwih karo wong kang gegayutan karo pegaweyane.
Samono pentinge kawruh bab sesrawungan utawa pergaulan. Nanging nalikane kita isih bocah isih sekolah biyen ora nate oleh wulangan kasebut. Mengkono uga ing kapustakan kita, para leluhur kita ora ninggali kitab wewarah ngelmu srawungan kang kena kita enggo tuntuna urip ing sajroning alam rame iki. Ing Wedhatama mung ana tinemu pepindhan, kepriye tunane (rugine) wong kang kidhung (kaku) ing bab sesrawungan kang amarga kurang sesurupane . sanadyan tuwa pisan , nanging yen ora ngerti marang ubeng ingering jaman, yekti sepi asepa lir sepah samun, samangsane pakumpulan, gonyak-ganyuk nglelingsemi. Mangkon kasebut ing Wedhatama.
Dadi wong kurang kawruhe, yen srawungan karo wong akeh, sikepe gonyak-ganyuk ngisin-isini. Utawa cara tembunge kang lumrah : lingak-linguk kaya kethek ditulup.
Mula saka iku , kawruh sesrawungan utawa pergaulan iku sajatine perlu banget kita udi. Awit yen kita kasil bisa nindakake kanthi becik, bisa narik perhatian lan sympatiene (sengseme) wong kang kita ajak srawungan, bakal bisa nekakake karahayon tumrap kita, lan iya bisa nekakake kauntungan lan kabegjan tumrap pegaweyan utawa perusahaan kita.

Dipethik saka : Ajur-ajer, Imam Supardi.

Wangsalan Sinawung Ing Tembang

2011-03-25T05:40:00.000-07:00

BAWA NGUSWARAGA

Sri Mahajawata katong, (1)
Andaka wulune rekta,(2)
Jroning nendra gung kaepi,
Boja reksa (3) kawi wuwus,(4)
Panggya andika kusuma,
Bale nata (5) rondon pari,(6)
Paran margane wak mami,
Kepiting kang sobeng rawa (7)
Nguswaraganta wong ayu.

Tembang ing dhuwur iku lumrahe kanggo mbawani Gendhing Perkutut Manggung. Wujude wangsalan. Batangane cangkriman ing dhuwur :

1. Bathara Endra = nendra.
2. Sapi = kaepi.
3. Pangan = panggya
4. Ngendika = andika
5. Pagelaran = paran
6. Dami = wak mami.
7. Yuyu = wong ayu.

Tegese tembung :

katong = ratu, raja, narendra,narpa, narapati, naradipa, naradipati,sri bupati, narpati, nareswara, naranata, aji, pamasa, pamase
andaka = banteng
rekta = abang
nendra = turu, ngimpi
kaepi = kepi-kepi, tansah katon-katonen
boja = pangan
wreksa = kayu.
wuwus = ucap, ujar
kusuma = kembang, sekar, padma, puspa, puspita
bale nata = pagelaran
rondon = godhong
paran = menyang endi
marga = dalan
wak mami = awak mami, aku
nguswa = ngaras
raganta = raga + anta = awakmu

BU GURU NELLY

2011-03-01T17:43:00.000-08:00

Dedeg piadege ora dhuwur ya ora endhek, kepara sedheng. Yen campur sing dhuwur ora katon endhek, yen campur sing endhek ora ketara dhuwur. Ayu, ora, elek ya ora, ya tiba sedheng. Nanging lamun mesem, biyuuuh, angujiwat njalari ati sing ora kuwat. Wong wadon wae yen nyawang padha kesengsem, apa maneh wong lanang, mesthi kegiwang. Lali anak lali bojo, lali maratuwa, lali tangga apa maneh dulur, wis ora eling blas.
Rema memak ngembang bakung, jangganya mangulan-ulan, payudara anyengkir gadhing, bangkekan merit anawon kemit, bokonge bunder amanjang ilang, lamun cinandra tan sewah putri sekar kedhaton, mengkono candrane si dhalang. Ning yen kandhane bocah-bocah saiki --bodine nggitar.
Jenenge asli Dyah Retnaningsih, sing kondhang nganggo jeneng singlon Nelly --nenek lincah. Diparabi kaya mangkono ora nesu, jalaran ya jeneng kuwi sing marahi dheweke kondhang teka ngendi-endi. Jeneng komersial. Diparabi nenek jalaran wis duwe putu. Jalaran pakulinane ambyur neng jagading seni mula pasuryane isih katon enom. Upamane ditandhingake karo sing umur telungpuluhan wae ora bakal kalah. Dhasar pinter ngadi sarira, dandan, mula ora aneh ana yen ana jaka sing kepencut.
Pegaweyane sing baku dadi guru SD. Karo aku sa sekolahan. Mula aku ya sering ketemu. Sejene dadi guru dheweke dadi penyanyi. Ora aneh yen digoleki ing omahe arang-arang ketemu. Jalaran asring ditanggap mrana-mrana. Wayah wulan Sapar, Mulud utawa Besar, wulan becik kanggone wong duwe gawe, arang nate ana omah. Wong super sibuk.
“Mau bengi bubar manggung ya bu ?”pitakone bu Narti nalika kumpul sadurunge mulang ana ing kantor guru.
“Iya, bu. “wangsulane bu Nelly
“Yen bar manggung ngono kuwi, njenengan apa ra kesel ?”
“Ya kesel bu. Rasane awak kaya remuk.”
“Lha ngono kok ya dilakoni lho?”
“Piye maneh, wong aku ya seneng,” wangsulane bu Nelly manehi alesan.

Pancen wong seneng iku ora kena dipaido. Seneng marang samubarang apa bae. Sakehing cara, bandha, donya, tenaga lan ragad digunakake kanggo nguber kasenengan. Seneng bal-balan, ora eman yen ngetokake dhuwit kanggo tuku karcis bal, sanajan anake durung ditukokake susu. Malah-malah mung kanggo tuku karcis wae direwangi suk-sukan, jorog-jorogan, nginep klungsaran neng stadion kamangka oleh-olehane mung voucher. Kanggo ijol karcis asline isih kudu antri maneh. Malah ana sing antri karcis semaput nganti tumekane tiwas. Kanggone wong sing ora seneng bal-balan, kahanan kaya mengkono iku aneh. Mung prekara bal-balan wae kok direwangi nganti tumekane pati, mbok ya uwis , nonton neng TV rak ya padha wae, yen cilaka sing rugi ya awake dhewe.
Pancene rada aneh bangsane awake dhewe iki, mung adol karcis bal wae kok ya ora bisa. Apa maneh ngurusi bal-balane. Karo maneh saiki akeh “pecinta bal” padha demo, supaya penguruse bal-balan mundur. Meh saben kutha ana demo bal. Mung prekara bal wae bisa ngoregake negara.
Jane-jane mono bal-balan iku salah sijine cabang olah raga utawa sport, sing nengenake sportifitas. Ning penguruse – yen miturut aku -- ora sportif. Alesane werna-werna. Pancene yen wis suwe anggone mimpin nanging ora nduweni prestasi, luwih becik mundur wae. Ora gelem mundur kuwi apa sing digondheli ? Lha yen pancen bisa korupsi neng bal-balan ye embuh ? Apa pancene ana aturane sing ngandhakake pengurus kudu seumur hidup ? Yen pancene ora ana, ya kudu mawas dhiri, legawa, pasrahna marang wong sing luwih ngerti lan bisa ngatur bal-balan.

Seneng bandha donya uga mangkono. Nyambut gawe paribasan sikil digawe endhas, endhas digawe sikil, sing dipikir mung numpuk badha. Dhuwite ora nate kecer. Saking gemine keladuk cethil. Ora gelem nanjakake dhuwit yen pancen ora ana keperluan sing penting banget. Dhuwit oleh-olehane diperdil tliti banget. Asile, sebageyan kanggo mangan, sebageyan kanggo kebutuhane anak sekolah, sebageyan kanggo jaga-jaga manawa awake lara, kanggo tuku jamune, lan sebageyan kudu ana sing disimpen minangka celengan tembe mburi. Weteng ditaleni singset nganti kaya-kaya ora bisa ambegan. Jaaan adil banget. Kaya dongenge bangsa Cina – para Hoakiau -- nalika sepisanan ngajawa. Pangan saben dinane mung bubur nyel. Ora mangan – mangan sega yen durung bisa gawe omah gedhong. Pancen uripe ya kepenak, saka jalaran anggone setiti sarta nyambut gawe mempeng.

Bu Guru Nelly seneng neng babagan seni, seni campursari. Kegiatan saben dinane ora ana lerene. Esuk mulang, sore isih ngelesi privat, bengi latihan campursari. Apa maneh yen arep ana tanggapan, saben bengi kudu latihan. Mula ora mokal yen awake krasa kesel. Kanggo njaga supaya awake fit mula kerep ngombe jamu. Langganane jamu ngarep pasar gedhe.
Kumpulane campursari Bu Nelly durung patia gedhe, nanging wis wiwit dingerteni tangga teparo. Bu Nelly nduweni swara sing becik. Yen dirungokake sarta dilaras swarane nggrantang turut usuk. Mula wiwit asring ditanggap wong duwe gawe. Bubar tanggapan atine seneng banget. Ora muspra anggone latihan saben wengi.
“Aku ki gumun lho bu. Panjenengan wis duwe putu, ning awake kok kaya isih umur telungpuluhan ki resepe apa bu ?” pitakone kanca nalika lungguhan ing ruang guru.
“Apa lho, lha biyasa wae “, wangsulane bu Nelly.
“Ora duwe resep khusus ngono ta ?”
“Resep khusus apa lho. Pokoke seneng, ati ayem, ora mikir sing aneh-aneh. Rak ya wis”, kandhane bu Nelly karo nyepakake buku-buku sing kanggo mulang. Anggone ngomong banjur diterusake, “Ngene lho bu. Wong ambyur ing jagading seni iku nganggo paugeran telung prekara yaiku : wiraga, wirama, lan wirasa.”
“Apa kuwi ?”, bu Narti nyelani.
“Wiraga, solah bawane awak utawa raga nalika nembang. Wong nembang iku ora kena kaku njekengkeng, kaya wong ngeden. Paugeran iku kudu digatekake temenan. Mula wong sing ambyur ing jagading seni kudu ngudi supaya awake tetep seger. Aja nganti kuru- kurune semangka”
“Maksude ?”
“Yaaa, kaya tong ngglundhung.” Kanca-kanca padha mesem.
“Wirama ?”
“Penyanyi kudu ngerti iramane tembang, endhek dhuwure swara, not, pathet utawa kunci. Swarane aja nganti blero,. Dene wirasa, bisa ngematake utawa ngrasakake isine utawa surasane tembang. Bisa mbedakake lagu sing gembira karo lagu sing agawe trenyuhing ati. Lan iku diwahyake ing praen utawa pasemon, yen basa Indonesiane mimik”.
“Waaah, esuk-esuk wis dha kuliah seni ta ki mau ?”, kandhane pak Hardi sing wiwit mau mung meneng wae.
“Timbang ngrasani alane uwong, rak marahi dosa ta, pak”, kandhane bu Narti.
“Wis saiki dha ndang mulang, kae lho wis bel.”
Bapak lan bu guru padha enggal-enggal tindak menyang kelase dhewe-dhewe.

Karo mlaku menyang kelas, aku nggagas omongane bu Nelly, wirama, wiraga, lan wirasa. Saupama maknane dijembarake, bisa kanggo paugeran manungsa urip neng alam donya. Manungsa urip manut wiramaning alam, kang digarisake dening Gusti Kang Maha Kuwasa. Alaming bocah iya kudu dilakoni kaya dene bocah. Alame wong diwasa lan alame wong tuwa, iya kudu dilakoni kaya dene wong diwasa sarta wong tuwa. Wong tuwa iku sabisa-bisa kudu nyedhaki marang kang Maha Kuwasa. Tuwa iku yen dikerata basa dadi kari ngenteni metune nyawa. Tindak satindak, tembung satembung kudu tansah dijaga. Aja nganti nglarani atine liyan. Pancene ya ana wong tuwa sing ora bisa dadi tuwa. Tingkah lakune isih kaya bocah wae. Manungsa ora bakal bisa ngowahi kodrat.
Wiraga, manungsa dititahake urip neng alam donya, wiwit ana ing guwa garbaning ibu sangang wulan sepuluh dina, banjur lair cenger ngerti alam padhang, anduweni raga kang ringkih. Dening ibu didama-dama, diopeni, digegulang lan digulawenthah supaya ing tembe mburine bisa dadi manungsa kang utama, bisa njunjung drajate wong tuwa, migunani tumrap nusa, bangsa, agama sarta negara, kaya sing disorahake dening mbah Modin nalika maringi ular-ular jagong bayen pitung bengine.
Jejer dadi bocah tumekane diwasa, otot bayune tambah dina tambah rosa , wasana dadi bocah kang jangkep dadi manungsa kang sampurna. Sing lanang dadi manungsa kang gagah prakosa, dene sing wadon mencarake kasulistyane, mencorong prabane. Mratandhani yen wus samekta mencarake wiji supaya bisaa babar, mekar mratah ing saindenging bumi.
Lamun umur setengah abad mendhuwur sing maune otot bayune rosa gagah prakosa, bayune saya suda, banjur bali ringkih kaya bocah cilik maneh. Ing wasana bali sowan marang pangayunaning Pangeran. Ya iki sing diarani sangkan paraning dumadi – samubarang kang asale tuwuh saka Gusti banjur bali menyang pangayunaning Gusti maneh.
Wirasa, praboting urip kang tumanduke ana ing sajroning ati. Manungsa bisa mahyakake rasa seneng lan susah, enak lan kepenak, tresna lan gething. Saben manungsa mesthi kedunungan rasa. Mung manungsa ora mesthi ngerti lan weruh marang dununge lan tumanduke rasa sejati sejatining rasa. Mula bab iki manungsa perlu ngudi lan ngupaya ana ngendi dununge lan tumanduke rasa sejati mau.
Saben manungsa mesthi kepingin enak lan kepenak. Satemene rasa enak lan kepenak iku mung saka condhonging rasa. Rasaning rasa antarane manungsa siji lan sijine ora bakal padha. Ana pawongan sing bisa ngrasakake enak lan kepenak kanggone barang utawa kahanan nanging seje karo wong liyane. Kamangka barang utawa kahanan sing dirasakake mau padha.
Mula yen miturut pamanggihe KGPAA Mangkunagara IV manungsa urip -- ora mung kanggo para panguwasa utawa pejabat --- kudu tansah amemangun karyenak tyasing sasama. Sapa kang bisa ngepenakake rasaning atine wong liya, bakal disuyuti lan dikurmati ing jagading pasrawungan.
Ora krasa aku wis tekan ngarep kelasku. Aku banjur mlebu, mulang murid-muridku.

--- 0 ---

Aku satemene dadi penggemar berate bu Nelly. Saben bu Nelly manggung ora nate absen nonton. Ana ngendi anggone manggung aku ya mesthi nonton. Paribasan tanggapan menyang leng semut, aku ya mesthi nonton. Aku pancen seneng karo bu Nelly.
Nuju sawijining dina, sabubare rapat guru , ana kesempatan omong-omongan wong loro. Sauntara ora ana kanca liya, aku takon marang bu Nelly.
“Bu, panjenengan ora kepingin krama maneh ta ?” pitakonku marang bu Nelly.
“Ya isih pak, ngapa ta ?”
“Ya ra ngapa-ngapa. Aku ki rak dhudha ...” durung tutug anggonku kandha wis disaut dhisik.
“Ra sah macem-macem, aku wis duwe pacar,” wangsulane rada sengol.
“O, ya uwis,” aku banjur klithih-klithih nglungani.
Bubar kedadean dina iku ana owah-owahan anyar. Lageyane bu Nelly seje karo biasane. Saben esuk hp ne wis muni klinthing-klinthing. Wiwit teka dhog neng sekolahan nganti bel mlebu kelas, hp wis muni ora kurang ping sepuluh. Kanca-kanca nganti apal. Saben hp ne bu Nelly muni kanca-kanca padha alok, “Hallo, panggilan pacar “. Dilokake kaya megkono bu Nelly mung mesem wae.
Aku dhewe satemene ya krasa yen bu Nelly kepingin nuduhake pacare marang aku, karo sajak ..... ngece. Aku nya mung trima meneng. Arep ngapa ? Sanajanta ing jeroning atiku krasa mangkel.

--O—

Liburan semesteran wis kliwat. Bocah-bocah wis padha sekolah maneh kaya adat saben. Plataran sekolahan rame bocah-bocah padha playon. Kabeh padha katon seneng, miwiti semesteran anyar. Ora suwe bu Nelly rawuh. Ora kaya biasane. Biasane nitih sepedhah montor saiki mung nitih becak wae. Mlebu ruang guru mripate katon kaca-kaca.
“Ana apa, bu. Sajake kok katon sedhih ?” patakone bu Narti kanca kenthele.
“Aku kapusan,” wangsulane bu Nelly.
“Kapusan apa?”
“Pacarku .......”
“Pacare kena ngapa ?”
“Dheweke nyilih dhuwit limang yuta jarene kanggo ngurus surat.”
“Lha terus ....”
“Ya daksilihi,” wangsulane bu Nelly.
“Terus ....”
“Nganti saiki ora bali-bali.”
Kanca-kanca mung meneng wae, kabeh padha pandeng-pandengan.
“Ra sah dipikir, bu. Dhuwit kena digoleki..”bu Narti ngedhem-edhemi.
“Ora dipikir piye ?. Wong sepedhah montorku ya katut.”
“Haaah.” Aku mlenggong. Batinku ..........

Surabaya, 1 Maret 2011.

NGLAIRAKE RASA PANGRASANING ATI

2011-02-25T20:05:00.000-08:00

Wong Jawa iku enggone semu. Tetembungan iku iku wis kaprah keprungu ing kalanganing bebrayan Jawa. Nanging kanthi majuning jaman kaya-kaya tetembungan iku mau saiki mung kari dongeng wae. Wong-wong Jawa ing bebrayan Jawa sing saiki wis akeh sing kanthi blak-blakan, wis ora sungkan –sungkan gelem nglairake rasaning atine. Sanajana mangkono isih akeh sedulur-sedulur Jawa sing isih ngugemi tetembungan ing dhuwur mau.
Ing ngisor iki ana crita : Ana sawijining wanita numpak sepur karo nggendhong anake sing isih bayek, lagi nangis kepiyer. Ora oleh lungguhan. Ing sacedhake kono ana kursi kang dilungguhi nom-noman. Wis suwe wanita mau anggone mbudidaya supaya bayine gelem meneng. Nanging tetep ora gelem meneng.
Geneya si biyung ora gelem nglairake rasaning atine ? Geneya ora nembung marang wong-wong kang lungguh ing cedhake, upamane : “Menapa kepareng kula ndherek lenggah sakedhap kemawon, supados anak kula boten kepepet-pepet ?”
“Menawi dhangan ing penggalih mugi kersaa maringaken lenggahan sakedhap kemawon. Mangke menawi anak kula sampun kendel nangis, panjenengan kula aturi pinarak malih.”
Wis dadi adat pakulinan kita : lumuh nglairake rasaning ati. Marga isin, sungkan sumelang yen ora ditanggapi, kuwatir yen malah nandhang wirang.
Pancen mangkono, rasaning ati kang ngandhut kauntungan tumrap kita dhewe,. kita lumuh nglairake. Rasaning ati kang ngemu keperluwan kita dhewe, kang bisa menehi kauntungan marang kita, manut kasusilan, pancen kurang prayoga kita lairake. Kajaba yen kepeksa.
Balik rasaning ati kang bisa gawe senenge liyan, sanyatane prayoga kita lairake. Rasaning ati kang ora njalari kapitunaning liyan malah perlu kita lairake sarana tetembungan.

Upamane mangkene : sedulur nampa paweweh saka tepungan wujud barang (bakal klambi, sepatu lsp) apa awujud panganan, apa liyane (buku-buku). Sedulur mesthine seneng lan nduweni rasa “terima kasih “ Rasaning ati kaya mangkono mau kudu dilairake sarana tetembungan : Matur nuwun, kesuwun, sakalangkung nuwun, utawa liyane maneh.
Yen rasane ati mau ora dilairake, wong sing weweh ora ngerti kepriye mungguh panampane kang diwenehi barang. Ana kalane rasaning ati mau ora dilairake sarana tetembungan, nanging sarana sasmita bae, upamane : mesem, apa manrhuk-manthuk. Sing weweh iya wis ngerti, nanging kang mangkono mau kurang netepi kasusilaning pasrawungan.
Kang becik iku, lairna rasaning ati kanthi tetembungan kang cukup kehe, becik iketane, resep rungone, --- murih bisa gawe senenge atine liyan.
Cekaking atur yen kita kepengin nglungguhi kasusilan , pokoke ngudia kanthi sabarang tindak-tanduk lan muna muni bisane gawe senenging atine liyan.

BAKUL CANDU

2011-02-18T08:08:00.000-08:00

Serat Jayengbaya
Anggitan : R. Ng. Ronggawarsita
Asmaradana

38.
Wis nora sida preduli,
dadi botoh yen kaetang,
sayekti akeh alane,
saking tan kena ingaran,
wong golek sandhang pangan,
baya enak adol apyun,
tembunge yen sekolehan.

39.
Sing wis-uwis gelis sugih,
sengga balorong balaka,
tan susah mring gunung Creme,
janji lumrah marang tangga,
ngagungaken welasan,
kaya nora kongsi ingsun,
kaonangan mata pita.

40.
Melangku yen ora waris,
wurukan sabeng kunjara,
saengga giliran giliran bae,
wayuh omah aranira,
sesasi aneng wisma,
rong sasi mekuwon trungku,
kok sungkan lamun mengkana.

41.
Kenaa nas nas lan tinampik,
aran wong anambut karya,
yen tembung nora sekoleh,
tan trima tuna kewala,
tombok wirang sangsara,
ben-aben tambah mring laut,
kadohen kadang kadean.

Katrangan Tembung :

kaetang = kaetung, dietung, diwilang.
sayekti = temen
apyun = candu kang durung dimangsak.
baya = I (kn) arane kewan rumangkang bangsane mimir (mimir = bangsane baya cilik). Ketiban tai baya = kena ing pandakwa. Kinepung wakul binaya mangap (basa rinengga) = dikepung mungsuh. II. Baya (kn) = 1. Apa iya ...., ayake ....., upamane : baya wis karsaning Pangeran = ayake wis karsaning Pangeran. 2. apa, sapa, ngendi baya = lah gek apa, sapa, ngendi. Baya kepriye = lah gek kepriye. III. Baya (krama wenang) = wedi, mutawatiri. Bebaya (kn) = pakewuh, kacilakan. Sabaya pati (basa rinengga) = rukun nganti tekan ing mati pisan. Kebaya-baya (basa rinengga)= tansah nadhang cilaka. IV. Baya (kw) = janji (ubaya).
sekolehan = untung, mujur.
sengga = saengga, kaya
balorong = 1. Lorek ireng putih 2. Nyai Blorong (dongeng) = makhluk gaib sing bisa ndadekake sugih.
balaka = blaka (kn), 1. waleh, kandha ing sabenere; 2. wantah, ora nganggo apa-apa.
kongsi = 1. nganti; 2. pakumpulan dagang lumrahe bangsa Cina
mata pita = pulisi sandi, intelijen.
melang = sumelang, kuwatir.
waris (warisan) = yen nindakake pegaweyan lsp. tansah sempulur lan slamet. Ndugal kewarisan = senadyan nindakake sing ora becik, ewadene tansah kebeneran.
waris (Arab) = 1. wong sing wenang nampani tinggalane wong sing ajal ; 2. anak sing wenang nggenteni pangkate bapakne.
warisan = barang-barang tinggalane wong ajal.
wuruk (kn) = 1. tukang nglakokake kreta utawa grobag;
wuruk (kw) = 1. kreta ; 2. pedhet.
wuruk (kn) = piwulang, pitutur
wurukan = 1. wulangan; 2. tledhek blajaran.
wuruk sudi gawe (kn) = gawe geger.
sabeng = saba + ing.
wayuh (kn) = duwe bojo (entar : guru, pegaweyan) luwih saka siji.
mekuwon = manggon ing; masanggrah.
trungku = kunjara
nas = 1. ora sida laku; 2. wis dianggep kalah (marga nrajang wewatoning dolanan lsp).
nas (kn) = tetembungan ing kitab.
ben-aben = 1. saben; 2. kerep.
kadang kadean = sanak sedulur.
wirang = isin.

KERIS

2010-12-08T06:44:00.000-08:00

Keris. Garane mlungker ora kena kanggo ngiris, jarene Junaedi pelawak kondhang saka Sala dhek taun-taun wolung puluhan. Keris warisan tinggalane bapak swargi, dhapur Brojol, pamor Satriya Pinayungan., tangguh Majapaitan. Bapak swargi nalika semana ora marisi bandha donya, ya jalaran ora duwe apa-apa, iya jalaran saka sekenge. Duwene mung keris iki siji ndhil ora ana tungggale.
“Le, keris iki aja nganti ucul saka tanganmu,” ,mangkono welinge swargi bapak menehake keris marang aku, “Jalaran ya mung kowe sing dakanggep bisa utawa kuwat nyekel keris iki”.
“Lha gunane kanggo apa, pak?” pitakonku marang bapak.
“Kanggo kawibawan. Yen kowe kepingin ngerti apa sing ana sajerone keris iki tayuhen dhisik.”
“Carane piye, pak?”
“Ya wis mengko wae dakkandhani, saiki keris iki simpenen dhisik. Mung welingku rumaten sing becik”.
Aku dhewe satemene ora pati ngerti ing bab-bab ngenani keris. Krunguku mung saka wong-wong sing nalika semana jagongan mertamu karo bapak, nalika aku isih cilik.

Malem tanggal siji Sura aku kebeneran cangkruk ana ing cakruk cedhak omahku. Karepe mono ya arep melekan. Ing cakruk wis ana pak guru Darman, sing mulang neng SD nggonaku, Kang Katman lan Sutar.
“Malem Sura nyang endi, Tar,” pitakonku marang Sutar.
“Ngandi ? Ra ngandi-ngandi. Cangkruk neng kene wae penak kok”, wangsulane Sutar.
“Ra melu ngumbah keris, ta? Sura-sura wayahe wong ngumbah keris”, kandhaku.
“Ooorak ! Jaman kaya ngene kok isih ana wong ngingu keris. Keris nggo apa,”kandhane Sutar.
“Lho ya aja ngono, Tar,”ngendikane pak Guru Darman.”Iku ngono ana sejarahe.”
“Pripun, Lik ?” pitakone Katman uga ponakane pak guru Darman.
“Ngene, rungokna,”pak guru Darman miwiti crita. “Keris iku keras. Digawe saka wesi werna-werna. Ana wesi Balitung, wesi Pulosrani, lan uga ana sing saka meteorit barang. Dadi bakale ora mung waja thok. Keris yen dikramakake tosan aji. Tosan saka tembung tos sing tegese atos, mangkono panemune mas Budi Palopo”, ngendikane pak guru Darman.
“Budi Palopo sinten , Lik ?”
“Iku lho, sastrawan Jawa Timur sing asli Gresik, iku.”
“Napa sing mentas angsal hadhiah niku ?”
“Lha iya.”
“Turene, keris niku mengku piwulang sing dhuwur . Nggih napa, pak “ omongane Sutar nyela.
“Lha iya , kanggone sing ngerti. Kanggone wong sing ora ngerti : La apa, jaman saiki rak jaman modern, jaman internet , isih ngingu keris. Takhayul. ”.
“Lha tegese tos utawi tosan niku napa, pak?”
“Tegese, wong iku kudu nduweni watak, jiwa utawa semangat sing keras. Ora bakal mundur yen gegayuhane durung kasembadan. Mula satemene aja pisan-pisan ngremehake wong Jawa. Wong Jawa iku yen wis kadhung nduweni gegayuhan mesthi tansah ngudi kaleksanane. Ketoke wong Jawa yen ngadeg ngapurancang, karo monthak-manthuk, injah-injih. Nanging yen duwe kekarapen, wooo .... aja pisan-pisan diremehake.”
“Kados blangkon, nggih , Lik” pitakone Katman.
“Karepmu ? “
“Lurus ngarep, mbendhol buri.”
“Ora ngono. Lha kuwi rak blangkone wong Yoja. Yen cara Sala rak trepes”
“Ngoten niku mengku filsafat, napa boten, pak?” Sutar nyela.
“Dingaren, Tar. Omonganmu kok rada dhuwur. Kaya wis tau mangan sekolahan wae. Kok nganggo tembung filsafat barang. Kaya ngerti-ngertia wae.”
“Nggih boten. Kula niku rak namung ngrungak-ngrungokake tiyang ngomong mawon.”
“ Ya yen digoleki mesthine ana. Aku dhewe durung ngerti. Ning yen omongan lurus ngarep mbendhol buri iku mung guyonane wong-wong wae.”
“ Dadi ... niku boten temenan nggih ?”
“ Dakkira ya ora. Coba delengen wae, blangkone wong Yoja, blangkone wong Sala, karo blangkone wong Banyumas. Rak beda ta ? Lha nek beda-beda kuwi tegese njur piye?”
“ Tapi niku, Lik. Keris gadhahan kula niku tangguh Majapaitan, ibuke lare-lare bola-bali mblendhang-mblendhing mawon “
“ Keris apa kuwi. Sakkrunguku kowe ki ra tau duwe keris ki. Apa hubungane keris karo bojomu ?”
“Lha nggih keris kula sing siji niku.”
“Waah, kowe ki guyon. Aja guyon ta ! Aku wiwit mau ngomong temenan mung koanggep guyon wae.”
“Lha boten guyon dospundi. Mosok wiwit wau namung sepaneng mawon.”
“Yen kerise bojomu kuwi, pancene kowe sing ora ndlomok. Mosok jamu nganggo endhog banyak pitu sakndhegan. Ya mesthi wae. Kok ya entek, gumun aku,” ngendikane pak guru.
“Lha pripun, Lik. Wong hiburane nggih namung niku.”
“Sing kebacut ki ya kowe kuwi ta. Jan ora mesak-mesakake bojone. Anak wis pitu barang , isih digenter wae. Mbok ya leren.”
“Dospundi, bolak-balik hiburane nggih namung niku.”
“Ya carane. Saiki rak ana KB, kowe ki ra gelem melu KB iku apa. Jarene pemrentah : Dua anak cukup, laki perempuan sama saja.”
“Karep kula nggih ngoten, ning bojo kula boten purun. Turene boten penak.”
“Pancene sing kebacut ki kowe kuwi, ta. Wong lanang kuwi pemimpin rumah tangga. Mung prekara ngono wae ra isa ngatur ki rak kebacut, ta. Wis mbalik. Mbaleni rembug mau. Nuruti Katman ora ana enteke.”
“Ngaten, pak. Sakniki negara niki lagi grengseng-grengsenge mbrantas korupsi. Mangka nek ngangge filsafat keris mesthine saged tuntas. Kira-kira niki sebabe napa ?” pitakonku.
“Lha nek iku, sing cetha wong Jawa wis ilang Jawane. Wis nglalekake pituture para sepuh. Kamangka pituture para sepuh iku akeh sing apik. Keris iku keras. Mesthine yen keras, temenan anggone tumindak, temenan anggone mbrantas, tak kira ya bisa.”
“Enten paribasan lik, ora keris ning keras, tegese sanajan ora nduweni kapinteran nanging saged mrantasi damel. Nek nurut sampeyan pejabat sing sakniki niku dospundi?”
“Lha nek aku ngarani, sanajan duwe keris ning ora keras. Apa sebabe? Sanajan duwe keris – iki upamane utawa diparibasakake wewenang – mesthine kanthi wewenang mau bisa kanggo mrantasi gawe. Ning ora keras, ya wusanane asile padha wae ora apa-apa. Keras iku gumantung marang mental. Yen pancene mentale lembek, diwenehana keris pirang-pirang, ya tetep lembek.”
“Mbok menawi, kados tulisan Jawa niku. Yen dipangku njur mati.”
“Ya isa uga. Lha saiki pikiren, saupamane pejabat mau wis akeh oleh-olehane, apa ya isa keras? Mulane, saiki iki jamane wong Jawa ilang jawane.”
“Lha niku, Lik. Keris kok dilengkuk-lengkuk niku, karepe napa?” pitakone Kang Katman nyela omongane pak Darman.
“Ngomong kawit mau kok ora enek kopine ta iki. Apa ra kecut?” pitakone Sukiman sing lagi teka nimbrung neng cakruk.”Dakrungokake kok sajake gayeng,”sambunge.
“Ya jane ya kecut. Gayeng ki apa, mula ya ra krasa.”
“Goleka kopi nyang warunge yu Tuminem, Man. Iki lho dhuwite”
“Tiyang pinten, Lik” kandhane Katman.
“Ya etungen kono. Karo goleka tempe-tempe gembus kono lho. Aja lali lomboke.”
Katman klithih-klithih menyat saka lungguhe, menyang warunge Yu Tuminem sing ora adoh saka anggone cangkruk. Ora suwe Katman teka karo nggawa kopi karo nyangking tempe gembus sapiring.
“Ewangana nggawa, Tar. Aja mung meneng wae,” pakone Katman menyang Sutar. Sutar gregah-gregah ngrewangi Katman. Sawise rampung banjur lungguhan maneh, katambahan Sukiman, mula sangsaya tambah gayeng.
“Lha nek ngene rak gayeng. Mosok ngomong garingan thok. “
“Kawit mau ya mung rokak-rokokan thok, nganti garing gorokanku”, kandhane Sutar.
“Pun, ngga njenengan wiwiti malih,” ujare Sukiman miwiti omong.
“Mau teka ngendi ? Teka lengkuk ya?” pitakone pak Darman. “Lengkuke keris kuwi diarani luk. Sanajanta atos nanging kena dielak-eluk, mula keris iku ana sing lurus ana sing luk. Keris-keris jaman Majapaitan lumrahe lurus. Dene keris jaman Mataram lumrahe nganggo luk. “
“Contone ?”
“Contone keris Nagasasra. Keris iki keris jaman Mataram, nganggo luk telulas. Naga kuwi tegese ula gedhe. Dene sasra tegese sewu. Nagasasra tegese naga sing cacahe sewu. Keris iki gambare kaya naga sing biuntute nglawer teka pucuk. Luke keris iku ana sing luk ana lima, pitu, sanga, sewelas, telulas lan sapiturute nganti luk sangalikur.Mula wong Jawa sejatine wong sing keras nanging senajana keras isih kena diluk, “ kandhane pak Darman karo nyruput kopine.
“Kuwi tempene gembus iku panganen. Mengko ora ana sing mangan,” ngendikane pak Darman karo nerusake crita.
“Sanajana luk, isih ana garis luruse, imbang antarane kiwa lan tengen. Dadi sanajanta lak-luk ning wong iku kudu tetep lurus. Iku minangka falsafahe wong Jawa bisaa nengenake marang keseimbangan, harmoni, utawa kaselarasan.”
“Urip salaras karo alam. Salaras ing ngalam donya kalawan alam akhir, salaras antarane jagad cilik lan jagad gedhe, mikrokosmos lan makrokosmos.”
“Makrokosmos niku napa, Lik?” pitakone Katman.
“Mikrokosmos iku ya jagad cilik yaiku jagad sing ana sajeroning badan kita dhewe. Dene makrokosmos iku jagad gedhe yaiku jagad sing gumelar iki.”
“Jane ngoten, tinggalane mbah-mbah riyin sae nggih, pak.”
“Satemene tinggalane mbah-mbah biyen akeh sing mengku wasita sinandi, tegese pitutur sing ora dicethakake utawa digawe rahasia. Pitutur kang adiluhung. “
“Njenengan niku kok pinter niku king pundi ta, pak?” pitakone Sukiman.
“Lhah , aku iki jane ya padha wae karo kowe. Lha saiki rak ana alate, supaya wong ora bodho-bodho banget.”
“Napa niku ?”
“Lha iku .... internet”

Jam rolas thet, kenthongan ditabuh dawa, nandhakake yen wis wayahe tengah wengi. Wong-wong sing ana ing cakruk padha bubar mulih menyang omahe dhewe-dhewe. Aku dhewe ora enggal-enggal mulih. Atiku sumpeg jalaran wis pirang-pirang sasi ora nyambut gawe. Mangka saiki aku nduweni kuwajiban ngingoni anake maratuwa. Dinane iki aku ora nyambut gawe. Golek gaweyan mrana –mrene durung oleh. Apa ora sumpeg ? Apa ya mung arep ngejibake maratuwa wae. Aku dadi wong lanang satemene rumangsa isin yen mung gumantung maratuwa.
Krungu dongenge pak Darman mau aku njur kelingan marang welinge bapak nalika arep ninggale kae:” Le, keris iki rumaten, aja nganti pisah karo kowe “
Aku banjur mlebu omah, keris warisane bapak dak jupuk saka lemari. Banjur dakunus alon-alon. Daksawang suwe tanpa kedhep. Rumangsaku ana swara dumeling ing kupingku: keris iku keras, keris iku keras. Kaya-kaya swara iku ora ilang-ilang saka kupingku. Sanalika aku eling.
“Yen ngono, aku kudu usaha sing keras.... kudu usaha sing keras.....usaha sing keras”
Esuke, kanthi ati madhep, karep kang mantep, lan ulat sumringah aku gegancangan budhal ...... golek pegaweyan.

Surabaya, 07 Desember 2010.
.

GAPLEK PRINGKILAN

2010-11-30T08:37:00.000-08:00

ORA NYEBUT. Mangkono rasanane wong sing krungu dongenge lelakonku. Wiwit kampung pojok lor nganti pojok kidul, wiwit barongan pring pager desa wetan nganti barongan pager desa kulon, wiwit bakul-bakul sing biyasane liwat ngarep omahku nganti teka wong – wong sing padha cangkruk ning warunge Lik Giyem kabeh padha rasan - rasan. Padha ngrasani aku. Aku dadi kembang lambe, lambene wong sakampung. Yen wong sakampung lambene dadi siji kira-kira dadi lambe gajah apa lambe jirapah. Dadi wong kok nyebut, ingatase wis mambu lemah kok isih ngarepake Karti --randha lanjar kulon kali.

“Umure pira ta Karti kuwi ?” pitakone Saiman marang Karjana nalika cangkruk ning warunge Lik Giyem.
“Lha Karti kuwi ngono rak bocah wingi sore ta, patlikur apa wis enek?” Karjana genti takon.
“Ya uwis ta. Wong laire Karti bareng laire anakku sing ragil. Saiki anakku wis umur nemlikur. Ya nek patlikur ya luwih” wangsulane Saiman ngyakinake Karjana.
“Lha, ditinggal bojone wis pirang taun?” pitakone Karjana
“Kok takon pirang taun. Kowe apa ora melu nglayat? Setaun bae durung enek.”wangsulane Saiman karo nyruput kopine.
“Aku pas nyang ndi ta ya ? Jane aku ra tau lunga ki ?”
“Lha embuh. Aku pa ngerti urusane uwong ?”
“Nek durung enek setaun, ya lagi wae. Lara apa ta?”
“Ya embuh. Jarene, maune mung sambat kesal-kesel ngono. Bareng dipriksakake dokter jarene wis parah.”
“Sadurunge apa ra priksa dokter ngono ?.”
“Jane ngono ya priksa, nanging kira-kira ora dirasa. Dianggep entheng. Sanajana lara, ketoke tetep nyambut gawe wae.”

Pancene dadi randha kuwi ora kepenak. Apa maneh randha anyaran. Jarene Pak Dajus, kae lho pengarang sastra Jawa sing kondhang kae, randha iku rana-rene diendha. Tembung diendha kuwi nek manut wong Bojanegara tegese digunem. Apik digunem, ora apik sangsaya ndadi anggone nggunem. Mengko arep macak dirasani wong jare golek-golek, bojo lagi bar mati saiki bengesane wis menor-menor. Mengko nyandhang saanane ya dirasani, wong kok olehe ora ngajeni awake. Mbok sing rada macak sithik. Ya mbokmenawa ana wong ngesir , ora kucem ngono. Sarwa repot. Dadi randha ora ana benere.

“Jarene, krungu-krungu diarepake pak Darna?”
“Darna sapa ? Darna pensiunan guru SD kuwi ta ?” pitakone Saiman.
“Iya. “
“Lheh, ya ora cocog.”
“Ra cocog piye ? Wong pak Darna ya duwe bayar. Ya arepa kaya apa wae rak isih duwe pensiun.”
“ Ora prekara bayar. Ya ketuweken. Coba gagasen. Pak Darna kuwi wis pensiun, tegese umure ya wis suwidak luwih. Karti lagi lagi umur kur-kuran. Apa ya cocok? Nek kanggoku ya ora cocok”
“Tuwek rak ragane. Atine durung karuwan. Saiki lho yen ana wong weruh kaya Karti sapa sing ora kepencut. Dhasare kulite kuning mrusuh, awake gedhe dhuwur, lenjang-lenjang. Yen ana wong ora kepencut karo Karti kuwi wong munapeg ”
“Nek aku, panggah ra cocog”, kandhane Saiman ngegegi omongane.
“Ya uwong kok. Sapa ngerti atine wong. Kowe pa ngerti karepe pak Darna ?”
“Ya nek karepe pak Darna kuwi ngene, nanging iki mung kira-kira lho. Anake ra ya wis mentas kabeh. Siji neng Jakarta, adoh nggone. Sing anak wedok neng Mediun, ya adoh, sing nomer telu melu bojone. Lha neng omah rak mung dhewe emple ora enek kancane. Keneka kanggo rasan-rasan. Karo maneh pensiune ben tumanja, saupama kanggo ngragadi anake wong ya oleh ganjaran.”
“Ngono ya ngono, ning mbok golek sing sababag. Lha nek kaya Karti ya ora kanggo utawa dijak rasan-rasan “
“Ora dianggo rasan-rasan, kanggo apa ?”
“Lha ya embuh, wong rumah tangga rak ya akeh butuhe.”
“Lha sing sababag sapa ?”
“Soimah kuwi rak ya randha, umure kira-kira patang puluh tahun. Luwiha ya ora akeh”
“Lha nek Soimah, kuwi bener umure ora enom banget, ning anake lima. Karo maneh isih kemriyek. Isih mbutuhake ragad akeh. Ya carane aku, ya pilih si Karti”

Jane mono, sembarang omongane uwong aku ya ngerti. Ning ora dakpaelu. Ora dakgugu. Biarlah anjing menggonggong, kafilah tetap berlalu. Kaya parikan kae :

Kembang turi melok – melok,
enake dipangan sore.
Ra breduli wong alok-alok,
sandhang pangan golek dhewe.

Yen kanggoku sing penting cocoge ati. Kaya sing nate dakaturake marang para rawuh nalika aku masrahake penganten (aku ya kadhang-kadhang didhapuk dadi bageyan pasrah penganten) – ana tembang Asmaradana sing cakepane mangkene :

Gegarane wong akrami,
dudu bandha dudu rupa,
nanging ati pawitane,
luput pisan kena pisan,
yen gampang luwih gampang,
yen angel angel kalangkung,
tan kena tinambak arta.

Yen atine padha cocoge rak ora masalah. Ning ya pancene nek ora cocog, ya mung dadi perkara wae. Malah rak nate ana kabar neng TV, neng Malaysia, ana wong wadon umure wis wolung puluh taun luwih rabi karo jaka umur 30 taun. Sing kaya ngono rak ya marga saka cocoge ati ta.
Karo maneh nek ana ngelu mulese, wong iku rak ora mesthi waras terus, yen umure padha tuweke , aku arep njaluk kerokan malah dikongkon ngeroki. Apa ora malah repot. Lha upamane sing siji isih enom, rak ya tandang gawe akas, dikongkon ngeroki ya rosa. Upamane maneh, sak wayah-wayah daktinggal mati, wis dak tinggali pensiun. Kenaa kanggo minangka pangane, kena kanggo uripe senajane ora akeh. Upamane daktinggal mati, terus kepingin rabi maneh ya ora apa-apa, wong ya isih enom. Mula kanthi dhasar gagasanku sing kaya mangkono mau, kenceng anggonku kepingin ngrabi si Karti. Aku kudu bisa ngrabi si Karti.
Ing sawijining dina aku ketemu si Karti, dheweke mlaku karo nggawa gawan abot. Dheweke banjur dakendhegi ing sisihe. Mesin sepedha montor dakpateni. Dheweke noleh aku banjur takon : “Saka ngendi, Ti kok mbentoyot nggawa gawan akeh ?”
“King peken, bibar blanja.”
“Arep nduwe gawe, ta ?”
“Niku lho dugi wilujengane simbok”
“Lha dak terke piye ? Wong aku ya nganggur”
Karti sajake ya bingung arep ngiyani , kepriye, yen ora diiyani, pancen dheweke repot. Aku banjur dheseg :“Lha ayo ta. Wong kowe ketoke repot ngono kok ?”
Wusana Karti gelem dakgonceng. Aku banjur nyetater sepedha montorku.
“Ya wis ayo,” pangajakku.
Karti ora mangsuli, njur nyengklak wae ana goncenganku. Atiku njur krasa mbedhdodhog, sing maune mung sakepel, saiki kaya-kaya malih sagunung gedhene. Batinku : Inilah kesempatan yang saya tunggu. Kesempatan ini tidak akan saya lepaskan begitu saja. Aku njur nata ati, ngomong saiki apa mengko, aku rada bingung. Arep ngomong karo Karti, gek maju gek mundur. Dhadhaku rasane dhug, dhug, dhug, dhug, njur dakwanek-wanekake, sanajanta cangkemku menga mingkem.

“Ti...” kandhaku mbukani rembug karo ngendhoni gas.
“Napa pak ?” pitakone Karti.
“Kowe rak randha,’
“Enten napa ?”
“Apa ra kepingin rabi maneh ta?”
“Lha nggih teksih kepingin”
“Aku ki ya dhudha. Wis suwe olehku ndhudha. Anak-anakku saiki wis ora ana sing neng omah.”
Karti mung meneng wae, ora mangsuli.
“Upamane, iki upamane. Ya aja dadi atimu . Upamane kowe dakrabi ngono piye ?” pitakonku.
“Lhah...”
“Lhah piye? Gelem apa ora ?”
“Soimah niku rak nggih randha.”
“Iya bener. Soimah anake kemriyek ngono. Kowe dhewe ya ngerti. Gek isih cilik-cilik pisan.”
“Nggih boten napa-napa ta. Rak niku sing kathah pahalane “
“Sing dakkarepake ki kowe, Ti. Dudu Soimah “
“Lha kula rak nggih kepingin duwe anak”
“Karepmu .... aku wis tuwa ngono ta. Ora isa nggawe anak. Tuwa ki rak wonge, Ti.”kandhaku.”Nek mung kepingin duwe anak wae ya dakgawekake”
“Lha napa kiyat ?“
“Lho sembrana, iki gaman Majapaitan . Ra orane nek nganti mindho gaweni “

Wong loro, aku lan Karti njur padha meneng. Ora nerusake rembugan sing lagi wae diomongake. Aku njur ngingetake dalan, untung wae dalane ora pati rame. Ora krasa, ngerti-ngerti wis teka ngarep omahe Karti. Sepedha banjur dak rem, mandheg. Karti banjur mudhun karo kandha :”Matur nuwun, pak”
Aku banjur nggeblas, mulih. Atiku senenge ora kaya dina iki. Ora bisa dakgambarake. Neng omah njur nyanyi-nyanyi. Donya iki rasane padhang njingglang. Rumangsaku srengenge iki ora mung siji. Neng ngendi-endi ana srengenge. Wis suwe anggonku ngesir Karti ning lagi saiki bisa omong-omongan. Aku bisa nyuntakake rasaning atiku. Rasane mbedhodhog sagunung Merapi mbledhos.
Sawise kedadean iku pirang-pirang dina aku ora ketemu Karti. Atiku krasa ora kepenak. Biasane mangkat menyang pasar mesthi liwat ngarep omah, saiki ora nate ketemu. Karti iki apa lara apa piye, apa lunga?. Jan aku kangen banget bisaa enggal-enggal ketemu. Aku liwat ngarep omahe ya ora nate ketok. Donya sing maune katon padhang njingglang saiki wis wiwit surem, wis wiwit remeng-remeng. Apa sadhela maneh bakal peteng dhedhet bali kaya maune ?
Grobyaak ! Swara sepedha disendhekake pager rada banter. Aku nginguk njaba. Ana bocah cilik umur sepuluhan taun marani aku.
“Pak, nyaosaken serat”
“Saka sapa?” pitakonku.
“King iyuuk”
“Iyukmu sapa ta ?”
“Yu Karti”
“Kowe adhine Karti, ta?”
“Enggih”
“Ya. Kandhaa yen wis tak tampa “
“Enggih. Pareng pak, nyuwun pamit .”
“Ya.” Atiku wiwit ora kepenak,. Ana apa iki, kadingaren Karti menehi layang. Atiku wiwit dheg-dhegan. Layang banjur daksuwek amplope. Dak bukak lempitane, njur dakwaca. Isine mung cekak, mung saukara :”Nyuwun ngapunten dereng saged nampi pamundhut panjenengan”. Pet, sanalika peteng ndhedhet. Srengenge sing maune padhang kencar-kencar, saiki mati pet. Peteng dhedhet, peteng dhedhet.

--------0--------

Telung sasai saka kedadean iku, aku nduwe pakulinan anyar. Pesbukan. Wiwitane aku ya ora ngerti. Krungu omongane bocah-bocah enom, sing saben dina njonggol neng warnet, aku banjur tokan-takon marang bocah-bocah kuwi. Suwe-suwe aku ya bisa pesbukan dhewe. Aku mlebu warnet ngenteni sepine bocah-bocah enom. Biasane jam sanga bengi lagi sepi. Meh saben wengi ndhongkrok neng warnet. Mulih-mulih yen wis jam rolas, bareng warnete tutup. Idhep-idhep ngrewangi jaga warnet.
Ing sawijining dina lagi mara menyang warnet, njur takon marang sing jaga :”Enten sing kosong, mas?”
“Enten, pak. Nomer gangsal”, wangsulane sing jaga.
“Kula niku gumun lho, pak” kandhane sing jaga.
“Gumun apa, mas ?” pitakonku.
“Njenengan niku empun sepuh, lha kok pesbukan mawon”
“Lha arep ngapa? Apa pesbukan iku mung kanggo wong enom wae?” wangsulanku. “Coba bayangna, neng omah ya ora sapa-sapa, sepi. Lha nek ning warnet rak akeh kancane.”
“Lha nggih golek kanca ta, pak”
“Sapa ?. Golekna ta !”
Sing jaga warnet ora mangsuli, mung mesem wae.
Saben pesbukan sing dakgoleki dhisik , mesthi wong wedok. Saben ana pesbuker wedok mesthi dak “add”, aku njaluk supaya dadi kancane. Aku nate krungu kancane anakku olehe jodho ya jalaran saka pesbukan. E, mbokmenawa aku oleh randha-randha saka pesbukan.
Temenan, aku oleh kanca pesbuker, sawise dak “add”, oleh konfirmasi saka dheweke. Jenenge Sri Wahyuni. Bareng dak deleng profile, lajang, cocog. Tanggal lair taun ,wah ora ana. Alamat , Magetan. Tertarik pada laki-laki , aku ya lanang. Ingin cari pacar, aku ya bujang. Tidak memandang umur : cocog banget.
Bareng dheweke pas OL langsung dak klik obrolan. Wis, ora perlu dakcritakake lakon lan kahanan sateruse. Dheweke setuju yen aku dadi bojone, senajana dheweke lagi umur kepala telu, lan aku wis pensiun. Malah-malah dheweke banjur takon kapan anggone nglamar menyang Magetan.
Aku banjur cepet-cepet ngurus surat pindhah kawin. Daktujokake desane calon bojoku. Katrangan-katrangan sing perlu, cukup liwat HP. Layang cukup dak kirim liwat pos wae.

Teka tanggal sing wis ditemtokake minangka ijabing penganten, aku lan dulurku sawetara mara menyang Magetan. Teka ing Magetan banjur dipondhokake ing omahe tangga sisih kulon. Ora suwe perias penganten teka ndandani aku. Aku njur kelingan bojoku sing wis tinggal donya, ya ibune bocah-bocah. Kelingan, gawang-gawang wewayangane bojoku. Ora ketang tresnane marang aku, saiki ndhisiki bali menyang alam kalanggengan. Sawise rampung anggone ndandani aku, perias pengantene nyangoni utawa nggawani aku gantal. Gantal iku linthingan suruh sing taleni benang sing lumrahe kanggo balang-balangan nalika penganten ketemu sepisanan.
Suruh –bakale gantal – yen dikerata basa : kesusu weruh. Pancene aku kepingin enggal- enggal weruh pengantene wadon. Kepriye ya wujude ? Yen rupane ngono ya wis weruh nalika ndeleng poto profile. Nanging bleger wujude rak durung weruh babar pisan.
Gendhing Kebogiro saka VCD player wis disetel, pratandha yen upacara panggih penganten diwiwiti. Pranata adicara mbiwarakake supaya penganten kakung enggal rawuh ing sasana pawiwahan. Aku enggal-enggal budhal menyang papan temune penganten. Ora lali suruh gantal sing maune dak kanthongi banjur dakcekethem. Alon-alon lakuku diayap para pengarak. Bareng lakuku wis teka ing papan temu dipethukake penganten wadon.
“Lho .... lho .... lho .,” aku kaget setengah mati. Apa lemaha ora rata , kok bojoku anggone mlaku gejajigan ? Wadhuh, wadhuh, wadhuh...... bojoku sikile pincang.

Surabaya, 30 Nopember 2010.
.

LURU-LURU

2010-11-22T08:07:00.000-08:00

daksingkap ing sangisore taplak meja,
dakungkap sangisore kekep kang gumlethak ing paga ndhuwur pawon
dakosak-asik bothekan wadhah empon-empon
dakolak-alik ,
mbokmenawa kaslempit ing sangisore godhong garing kang tumiba ing lemah aking
pranyata
ora ana.

daktakokake marang tangga kulon, jarene ora katon
daktakokake marang pulisi sing jaga prapatan, ora ana wangsulan
daktakokake marang bakul dhawet ayu, mung digeguyu,
daktakokake marang kere pinggir kali, ora mreduli
takon marang sapa?
marang lintang?
o kadohan
marang gunung, marang mendhung, apa marang mega ing akasa?
ah, ora kajangka

dakpecaki dalan ledhu mangsa ketiga
daksandhung, daksaruk, daksepak suket ing pinggir kali
dak luru, mbok manawa isih kari

tansah dakarep-arep wangsulane lintang ing tawang
tansah dakarep-arep wangsulane watu kang setya tuhu
marang kali kang tansah setya ing janji
marang krikil kang tansah dakpecaki sangisore sikil
wasana mung kandha
ora ngerti
ora mreduli

apa tresnamu isih gumantung awang-awang
apa kabuncang katut ing mega malang
apa pancen kudu ngenteni
tumetese bun wanci bedhug ndhrandhang ?

Surabaya, 21 Nopember 2010.

PANDHAWA PUTER PUJA

2010-11-17T04:58:00.000-08:00

Anggitan : KGPAA Mangkunagara VII

1.
Jejer ing negari Astina.Prabu Suyudana miyos ing pancaniti. Ingkang sumiwi putra R Lesmana Mandrakumara, Dhahyang Durna, Patih Arya Sangkuni tuwin para Kurawa pepak, R Arya Dursasana, R Kartamamarma, R Durmagati, R Citraksa, R Citraksi.
Ginem : Sang Prabu suyudana angsal wangsiting jawata, dhinawuhan nglampahi puter puja medal saking praja . Dhahyang Drona dhinawuhan andherek, dene Patih Arya Sangkuni dalah para Korawa amung kalilan nguntapaken. Sasampuning dhawuh lajeng kondur angadhaton, Dhahyang Durna andherek srinata. Lajeng bibaran nangkil.

2.
Madeg ing gupit Mandragini. Sang padniwara Dewi Banowati lenggah ing pananggap prabasuyasa, ingadhep Dewi Lesmanawati tuwin para parekan. Risang wara angentosi kondurira srinata ngiras pantes mariksani ajaring bedhaya srimpi. Kasaru konduripun Sang Prabu tuwin Dhahyang Drona, lajeng pinethuk ing garwa miwah putra. Kekanthen asta lajeng binekta lenggah satata tuwin Dhahyang Drona . Sang nata imbal wacana dhateng garwa tuwin putra kawontenanipun ing pasewakan, lajeng tindak pambojanan. Sasampuning bojana lajeng santun busana, lajeng mijil ing jawi, Dhahyang Drona tan kantun.

3.
Madeg ing paseban njawi. Patih Arya Sakuni tuwin para Korawa, R Arya Dursasana, R Kartamarma, R Durmagati, R Citraksa, R Citraksi, R Arya Jayadrata. Ginem : Anggenipun badhe nguntapaken tindakipun sang nata dhateng wana Krendhayana, denira arsa puter puja. Patih Arya Sakuni lajeng dhawuh siyaga, para Korawa sampun samekta sami wahana turangga, namung ngentosi miyosipun sang nata, titihanira rata kencana sampun mangarsa. Wiyosipun Sri Suyudana tuwin Dhahyang Drona lajeng nitih rata kencana. Lajeng bidhal, ;para Korawa sami kapalan.

4.
Madeg ing nagari Nungsakambang. Sang Prabu Jayabirawa miyos pandhapi, ingadhep Patih Siwanda tuwin para punggawa ditya sawatawis. Ginem : Sang Prabu miyarsa warta bilih para ratu ing tanah Jawi sami puter puja wonten ing wana Krendhayana . Sang Prabu kersa angresahi denira sami denira puter puja. Sang nata lajeng animbali punggawa siluman, sampun mangarsa ditya Jaramaya, Doramiya. Para ditya seluman sami dhinawuhan angresahi para ratu tanah Jawi denira sami puter puja wonten ing wana Krendhayana. Ditya seluman lajeng sami pangkat, sang nata kondur angadhaton.
Sigeg.
Lampahipun para sata Korawa ing Astina, ingkang sami nguntapaken srinata Astina tindak dhateng wana Krendhayana sareng dumugi ing margi kapapag ditya saking nagari Nungsakambang. Pasulayaning rembag dadya prang, wasana sami sesimpangan margi.

5.
Madeg ing pratapan Wukir Ratawu. Sang Bagawan Abyasa lenggah ing pacrabakan, ingadhep ingkang wayah R Angkawijaya tuwin R Arya Gathutkaca miwah panakawan tiga Kyai Semar, Nalagareng, Petruk tuwin para cantrik. Ginem : Sang Begawan andangu dhateng kang wayah kekalih. Sami matur uninga lelampahanipun para Pandhawa anggenipun muter puja : Sang bagawan Abyasa dhawuh dhateng R Angkawijaya tuwin R Arya Gathutkaca kadhawuhan sami mantuk, amit rinilan pangkat ingiring panakawan repat tetiga. Sang Begawan lajeng tindak ing pamelengan.

6.
Madeg ing wana tarataban. Ditya Jaramaya, Sadumia, Doramiya. Ginem : Anggenipun kautus , gustinipun kadhawuhan angresahi para ratu tanah Jawi ingkang sami puter puja. Mangkana lampahira R Angkawijaa tuwin R Arya Gathutkaca ingiring Kai Semar, Nalagareng, Petruk saya celak lajeng kapapag ditya tetiga. Pasulayaning rembag dados prang rame. Ditya seluman boten saged pejah lajeng krodha anamakaken muksala. R Angkawijaa tuwin R Arya Gathutkaca sareng sami kenging kemayan lajeng dados reca. Kyai Semar, Nalagareng , Petruk sami sumerep bendaranipun dados reca lajeng sami mantuk dhateng Madukara nedya atur pariksa.

7.
Madeg ing wana Krendhayana. Sang Prabu Suyudana tuwin Dhahyang Drona , Patih Arya Sakuni tuwin para Korawa. Sri Suyudana tuwin Dhahyang Drona lajeng sami amiwiti puter puja. Patih Arya Sakuni lajeng wangsul mantuk dhateng ing nagari Astina tuwin para kadang Korawa lajeng sami pangkat.

8.
Madeg Sang Bagawan Lanowa, satriya atapa bisu. Lajeng kasaru rawuhipun Sang Prabu Suyudana tuwin Dhahyang Dorna. Sang begawan dinangu kendel datan mangsuli,. Sareng sinerapaken dening Dhahyang Drona matur menggah anggenipun tapa punika perlu napakaken mantu kula nama R Arjuna. Sang Prabu sareng miyarsa aturing sang begawan, Sang Prabu Suyudana langkung krodha. Sang Begawan pinejahan kuwanda muksa, tilar swara angancam benjing prang Bratayudha badhe males. Sang Prabu lajeng andumugekaken anggenipun puter puja.

9.
Madeg ing Madukara. Raden Arjuna lenggah kaliyan ingkang garwa dewi wara Sumbadra tuwin dewi wara Srikandhi. Kasaru dhatengipun Kyai Lurah Semar, Nalagareng, Petruk sarwi tawan-tawan tangis. Dinangu, matur tiwasing putra R Angkawijaya tuwin R Arya Gathutkaca, sami dados reca wonten wana tarataban. Awit perang kaliyan ditya seluman, lajeng kenging kemayanipun. R Arjuna sareng miyarsa turira Kyai Semar, Arjuna langkung duka arsa ngupadosi ingkang putra. Lajeng pangkat kadherekaken panakawan repat tiga Kyai Semar, Nalagareng, Petruk.

10.
Sigeg. Ing wana tarataban. Lampahipun R Arjuna kapethukaken dening Sang Hyang Bethari Durga amancala warni pawestri endah kang warni nama Dewi Talimendang. R Arjuna uninga Dewi Talimendang lajeng kasmaran. Sang Dewi dipun ngungrum malajeng, binujung. Sang Dewi babar Sang Hyang Bathari Durga, lajeng paring sabda dhateng R Arjuna kados bantheng. R Arjuna lajeng dados bantheng, nanging meksa ambujung kemawon, sareng enget sumerep wujudipun piyambak lajeng anjetung kendel. Kyai Semar, Nalagareng, Petruk ugi nangis bingung katilapan bendaranipun. Lajeng nedya mantuk, bantheng dhateng ing nagari Dwarawati.

11.
Madeg ing nagari Dwarawati. Sang Prabu Kresna miyos ing pandhapi ageng, ingadhep ingkang putra R Samba tuwin R Arya Setyaki. Sowanipun Patih Udawa atur uninga ing njawi wonten bantheng ngamuk. Lajeng kapapagaken sang Prabu Kresna. Bantheng lajeng angrungkebi padanipun ingkang raka Prabu Kresna sarwi akathah-kathah. Sang Prabu lajeng ambiyantu mancala warna dados rare bajang nama Jaka Sungkana, bantheng nama bantheng Andini lajeng tinumpakan. Lajeng pangkat dhateng praja Nungsakambang.

12.
Madeg ing nagari Amarta. Sang Prabu Puntadewa miyos ing pandhapi, ingadhep ingkang rayi R Arya Wrekodara , tuwin R Nakula, R Sadewa. Ginem : Sang Prabu arsa puter puja. Sang Prabu Puntadewa dhahwuh dhateng ingkang rayi R Arya Wrekodara tuwin R Nakula. R Sadewa sami dhinawuhan andherek dhateng ing wana Krendhayana, sampun sami samekta lajeng bidhal.

13.
Madeg ing wana Krendhayana. Sang Prabu Puntadewa tuwin ingkang rayi R Arya Wrekodara, R Nakula, R Sadewa. Wonten ing ngriku sami amanggih reca gajah pethak, ing nalika samanten patilasanipun R Gajahoya. Sri Puntadewa tuwin para rayi lajeng sami amatrap semadi. Boten antawis dangu rawuhipun Sang Hyang Narada tuwin Sang Hyang Endra amaringaken panetepipun agami, utawi tulus anggenipun angratoni ing nuswa Jawi. Tuwin ungguling Bratayuda ing benjing. Sasampuning dhawuh Sang Hyang Narada tuwin Sang Hyang Endra lajeng sami kondur ing kahyangan. Sang Prabu Puntadewa tuwin ingkang rayi sami kondur mring Amarta, lajeng bidhalan.

14.
Madeg ing nagari Nungsakambang. Sang Prabu Birawa miyos ing pandhapi , ingadhep Patih Siwanda. Kasaru rawuhipun Sang Hyang Bathari Durga, sampun lenggah satata. Ginem : Sang Hyang Bathari Durga paring uninga bilih raden Arjuna sirna. Sang Prabu Birawa suka panggalihipun, Sang Hyang Bathari Durga lajeng kondur makayangan. Katungka dhatengipun R Jaka Sungkana anumpak bantheng Andini , wonten ing alun-alun ing Nungsakambang angamuk. Sang Prabu Birawa krodha lajeng medal ing njawi panggih ayun-ayunan prang rame. Patih Siwanda lajeng dados sima gembong, ingaben kaliyan bantheng Andini lajeng babar R Arjuna. Sang Prabu Kresna lajeng angayat cakra, sampun lumepas kenging Prabu Birawa lajeng babar Sang Hyang Kala. Sima gembong kenging lajeng babar Hyang Kalayuwana, lajeng sami muksa dhateng ing kahyangan.

15.
Madeg Prabu Kresna tuwin R Arjuna. Ginem : Sasirnaning Sang Hyang Kala lajeng ngupadosi para kadang Pandhawa. Sri Kresna tuwin R Arjuna dumugi ing wana tarataban uninga reca kekalih bagus warnanipun, lajeng pinarepekan. Sareng sampun celak lajeng rinuwat, reca kekalih babar R Arya Gathutkaca tuwin R Angkawijaya. Dinangu, matur purwa madya wasana katur ingkang uwa Sri Kresna tuwin rama R Arjuna. Kang putra kekalih lajeng kadhawuhan andherek kondur dhateng nagari Amarta, lajeng sami bidhal.
Lampahipun Prabu Kresna, R Arjuna tuwin putra R Angkawijaya R Gathutkaca dumugi ing margi kapanggih ingkang rayi Prabu Puntadewa tuwin kang rayi R Arya Wrekodara, R Nakula, R Sadewa . Ginem : Sri Kresna warta-winartan lejeng ingaturan kondur dhateng nagari Amarta , sadaya lajeng bidhal.

16.
Madeg ing nagari Astina. Sang Prabu Suyudana miyos ingadhep dhahyang Drona tuwin Patih Arya Sakuni. Ginem : Anggenipun mentas lumampah puter puja tuwin anggenipun mejahi pandhita tapa ingkang boten dosa. Sang Prabu rumaos manggih sesikuning jawata. Sang Nata esmu kaduwung sarta amireng pawartos bilih kadang Pandhawa anggenipun sami lampah puter puja angsal damel. Sri Suyudana lajeng animbali para kadang Korawa. R Arya Dursasana, R Arya Jayadrata, R Kartamarma, R Durmagati, R Citraksa, R Citraksi sampun sowan, lajeng kinen mangarsa. Sang Prabu dhawuh dhateng R Arya Dursasana sakadangira dhinawuhan angrampit ing praja Amarta. Sami sandika lajeng bidhalan, sang nata lajeng kondur ngadhaton.

17.
Madeg ing nagari Amarta. Sang Prabu Puntadewa tuwin ingkang rayi Prabu Kresna ingadhep para rayi, R Arya Wrekodara, R Arjuna, R Nakula, R Sadewa tuwin para ;putra santana pepak. Ginem : sang Prabu Puntadewa ngaturaken anggenipun anglampah puter puja nalika wonten Krendhayana. Anggenipun semedi ing ngriku lajeng katurunan Sang Hyang Narada tuwin Sang Hyang Endra andhawuhaken timbalanipun Sang Hyang Girinata. Sri Kresna miyarsa langkung suka ing galih, sang Prabu Kresna ngantos ngaturaken lelampahinipun nalika wonten ing praja Nungsakambang, katur sadaya. Lajeng kasaru gegering njawi dhatengipun para Korawa sami angrampit praja. Sang Prabu Puntadewa dhawuh dhateng ingkang rayi R Arya Wrekodara dhinawuhan mapag. R Arya Wrekodara lajeng medal njawi, dumugi ing njawi lajeng prang sampak. Para Korawa sami kasor lumajar sar-saran, R Arya Wrekodara lajeng wangsul dhateng pasewakan.

18.
Madeg Sang Prabu Puntadewa, Prabu Kresna, R Arjuna, R Nakula, R Sadewa, R Angkawijaya, R Arya Gathutkaca para kadang Pandhawa pepak, tuwin para putra santana. Sowanipun R Arya Wrekodara ingkang mentas saking yuda, sampun lenggah satata. Lajeng mangun bojana andrawina. Tanceb kayon.

CANDHABIRAWA

2010-11-10T18:27:00.000-08:00

Anggitan : KGPAA Mangkunagara VII

1.
Jejer ing negari Dwarawati. Sang Nata miyos tinangkil aneng sitinggil binatarata. Para wadya pepak ingkang sumiwi, munggwing ngarsa putra R Samba, santana R Wresniwira tuwin patih Udawa.
Ingkang rinembag : Srinata sanget oneng dhateng para ari Pandhawa. Kasaru dhatengipun R Nakula, lajeng tumameng ngarsa. Sasampunipun lenggah satata , dinangu matur lamun dinuta ingkang raka nata Pandhawa, Prabu Yudhistira ngaturaken sembah pangabekti. Ingkang kaping kalih ngaturi pariksa menawi ing praja Amarta badhe kedhatengan mengsah saking Selaprewata, Maharaja Dermabirawa. Srinata Dwarawati kaaturan rawuh , bibaran tinangkil. Srinata arsa tindak lajeng jengkar kondur ngedhaton .

2.
Madeg ing Gupit Mandragini. Sang Padniwara tetiga, Dewi Jembawati miyos ing pananggap prabasuyasa, kaleres ler-wetan ingadhep dening Dewi Rukmini tuwin Dewi Setyaboma, sami amariksani bedhaya sarimpi ngiras pantes angentosi konduripun srinata. Ingkang rinembag kawontenanipun ing pasewakan. Srinata lajeng kondur angedhaton, lajeng lenggah satata. Srinata lajeng tindak dhateng ing pambojanan. Sasampunipun rampung bojana, srinata ngrasuk busana kaprajuritan lejeng tindak anurut kukusing dupa, andedel ngayuh ing gegana.

3.
Madeg ing Paseban Jawi. R Nakula, R Samba, Wresniwira, Patih Udawa. Rembag siyaga ing dedamel. Rekyana Patih Udawa ngundangi para wadya, sasampinipun samekta lajeng bidhal kapalan, sami nusul tindake Srinata.

4.
Madeg ing negari Selaprewata. Parbu Dermabirawa miyos siniwi ing wadyabala. Ingkang munggwing ngarsa ingkang rayi ing Kadipaten R Jayabirawa. Ingkang rinembag negari Amarta badhe pinukul prang rumyin, ingkang minangka senapatining ngayuda R Jayabirawa tuwin Bogabirawa. Sasampunipun wineling, ari kalih lajeng sami lumengser saking ngarsa, srinata angadhaton.

5.
Madeg ing Paseban Jawi. R Jayabirawa, R Bogabirawa tuwin para punggawa ditya. Ingkang rinembag : denira arsa dhumateng Tanah Jawi nedya mukul prang ing Amarta. Lajeng angundangi para wadya ditya, sasampuning samapta lajeng bidhalan.

6.
Madeg ing wukir Ratawu. Sang Resi Abiyasa miyos ing pacrabakan, katamuwan ingkang wayah R Janaka tuwin repatira tetiga ingkang andherek. Rembag R Janaka ingutus ingkang raka Srinata ing Amarta Prabu Yudhisthira ngaturaken pangabekti tuwin ngaturaken uninga bilih praja Amarta badhe kedhatengan mengsah saking Selaprewata. Sang Resi dhawuh saliring kasujanan. R Janaka lajeng pamit wangsul, linilan. Parepat tiga Kyai Semar, Nalagareng, Petruk sami andherek. Lampahipun dumugi ing marga kakapag barisan danawa saking Selaprewata . Pasulayaning rembag dados prang, rota danawa ingkang ageng sami pejah. Sadaya ingkang alit sami lumajeng sapurug-purug. R Janaka lajeng malebet ing wana kendel ing sangandhaping mandera angasokaken sarira. Ing ngriku senapatining yuda R Jayabirawa ingkang munggeng gegana, sumerep para wadyanipun pancakara kathah ingkang tiwas sanalika boten mawi taken, R Janaka binekta ing gegana inguncalaken. Dereng dumugi , tinampen R Bogabirawa. R Janaka cinempala, lajeng binucal dhawah ing siti, kantaka. Wungu saking kantaka, amusthi Pasopati. Sigra linepasaken angenani mengsah kekalih, sami sirna boten katingalan. Amung sasirnaning mengsah , wonten suwara kapiyarsa. Ing gegana gumaludhug , mendhung peteng lelimengan. Boten dangu ing gegana lajeng padhang. R Janaka boten sakeca ing galih, lajeng lampahipun angiring parepat tiga, Kyai Semar Nalagareng Petruk.

7.
Madeg ing ara-ara Gendhaga. Ratuning satowana awarni dwipangga nama Gajahbirawa, patih warni singa anama Singaloba, wadyabala buron wana. Rembag : mireng pawartos bilih sang Nata ing Selaprewata Prabu Dermabirawa nglurug dhateng nagari Amarta, punika raja dwipangga nedya mbiyantu, awit ing ara-ara Gendhaga taksih kabawah ing Selaprewata. Sasampuning siyaga, buron wana sadaya lajeng bidhalan.

8.
Madeg ing nagari Amarta. Prabu Yudhisthira miyos siniwi, mungging pandhapa ageng. Ingkang mungging ngarsa kadang nata R Arya Werkodara, R Arya Nakula, R Arya Sadewa. Ingkang rinembag anggenipun praja Amarta badhe kancikan mengsah, sanget denira angarsa-arsa ingkang rayi R Dananjaya denira dinuta ngaturi pariksa ingkang Eyang Resi Abiyasa ing patapan Wukir Ratawu. Dereng watawis dangu, rawuhipun Srinata ing Dwarawati Prabu Kresna, lajeng lenggah satata. Sasampuning lenggah satata Sri Yudhisthira, R Dananjaya matur sasolahira dinuta, miwiti dumugining wekasan sadaya. Dhawuhipun Sri Kresna lajeng pinurih siyaga ing yuda sarta lajeng ambidhalaken wadyabala ing Amarta. Wadyabala ing Dwarawati sadaya anjagi sajawining kitha, R Arya Dananjaya dadya cucuking lampah, R Arya Werkodara mungging wuri sawadyanira kanthi putra R Arya Gathutkaca.

9.
Madeg ing negari Selaprewata. Prabu Dermabirawa nuju miyos ing pandhapi agung, siniwi para wadyabala. Ingkang mungging ngarsa Arya Birawa. Ingkang rinembag : Srinata angarsa-arsa ingkang rayi ing kadipaten R Arya Jayabirawa, tuwin R Arya Bogabirawa denira dinuta ngrumiyini ngepang praja Amarta. Punika sang Nata ing galih sampun karaos sumelang dene wantu-wantu sasmitaning jawata ing alun-alun katingal dhedhet pedhut lelimengan. Sasirnaning pedhut pancawora tarik, sagunging kayon sami sol, ringin kurung rungkat kekalihira. Sireping pancawora mambet ganda, ing ngriku Sang Prabu sampun anyana tiwasing ari kekalih. Boten dangu dhatengipun wulucumbu ingkang kinanthekaken dados panganjuring lampah para barisaning wadya ditya nama Kyai Togog tuwin Sarawita. Sasampunira mangarsa , dinangu matur tiwasing margi dereng ngantos dumugi ing nagari Amarta para punggawa ditya sami pejah dening satriya Madukara R Janaka. Wadya alit bibar sapurug-purug, kapara ingkang rayi R Jayabirawa nalabung prang tuwin R Bogabirawa. Langkung rame prangira lawan satriya Madukara, wasana R Jayabirawa tuwin ingkang rayi R Bogabirawa sirna kapanduk ing warastra, kawon lajeng musna boten katingal. Srinata titi pamiyarsanira sakalangkung duka yayah sinipi, amung anganta-anta satriya Madukara. Wasana lajeng dahwuh dhumateng patihira pinurih amepak wadyabala sadaya siyaga dedameling prang. Srinata sedhiya nyarirani piyambak rawuh ing Amarta. Sasampuning samapta lajeng bidhal wadyabalanira.

10.
Madeg ing pasanggrahan wates praja Amarta. Prabu Bathara Kresna , Prabu Puntadewa, R Arya Wrekodara, R Arya Dananjaya, R Arya Nakula, R Arya Sadewa tuwin para putra pepak sumiweng ngarsa. Ingkang rinembag: denira arsa nata gelaring prang. Kasaru Rekyana Patih Tambakgangga sowan mangarsa atur pariksa dhatenging mengsah saking Selaprewata. R Arya Wrekodara, R Arya Dananjaya tuwin para putra sami mijil ing njawi. R Danajaya majeng prang mapag yudanipun Prabu Dermabirawa,. Langkung rame mijilaken pengabaran. Dangu boten wonten ingkang kasoran, R Arya Wrekodara majeng analabung prang. Prabu Dermabirawa kenging kacepeng binanting nulya binucal tebih, dhawah ing siti ngadeg sesumbar. Lajeng malih warni pindha Arjuna, prang rame sami warni Arjuna. Kang pindha Arjuna kenging kacepeng dening sang Arjuna, binanting lajeng binucal dhawah siti. R Arya Gathutkaca lajeng anyandhak dhateng kang pindha Arjuna, ingidak-idak binucal tebih. Satanginipun, malih warni pindha Gathutkaca, prang sami gegana. Sang pindha Gathutkaca kenging binucal dhawah ing siti tinampen R Arya Wrekodara ingidak-idak binucal. Sanalika santun warni pindha Werkodara, lajeng dadya prang kembar ing warna lawan R Arya Werkodara langkung rame, ngantos sami ngasta gada Rujakpolo. Para kadang sami kawekan ing galih mirsa solahing payudan. Sri Kresna lajeng tanggap animbali kadang waruju Pandhawa R Arya Nakula, R Arya Sadewa sami sowan mangarsa. Dhinawuhan sowan dhateng ingkang uwa Narpati Salya, nata ing Mandaraka ngaturi pariksa kawontenanipun ing payudan tuwin kautus nyuwun usada boten ketang warni toya satetes tuwin ron salembar janji saking ingkang uwa Prabu Salya punika lajeng kenging kangge sarana ing payudan. Raden kekalih lajeng pangkat gegancangan. Sigeg.

11.
Madeg ing nagari Mandraka. Prabu Salya pinuju gerah benter sanalika lumpuh sadaya, tinengga sang Prameswari Dewi Setyawati tuwin para putra Dewi Erawati, Dewi Surtikanthi, R Arya Rukmarata. Sami muwun dene gerahipun ingkang rama Nata sangsaya ngranuhi. Kasaru dhatengipun R Arya Nakula , R Arya Sadewa lajeng tumameng pura. Sasampuning lenggah raden kekalih wau sami amuwun angres sesambatipun. Dene ingkang uwa gerah sawatawis dangu boten mireng sarta ningali risaking sarira. Ing ngriku Prabu Salya kersa ngandika andangu, pulunan kekalih matur bilih dinuta kang raka Prabu Kresna tuwin Prabu Yudhisthira ngaturaken purwa madya wasananing payudan tuwin nuwun sarana. Ing ngriku sadangunira sareyan Prabu Salya sareng mireng aturira pulunan kekalih, lajeng gumregah wungu. Sarira katingal entheng nedya tindak ing palagan, pinambeng boten kenging. Lajeng pangkat boten karsa anitih amung tindak dharat binayang-bayang para putra kairing Patih Tuhayata para wadyanira sawatawis. Ciptaning driya rehning trahing prajurit katimbang pejah denira roga, aluwung sirna wonten palagan.

12.
Madeg ing pasanggrahan paprangan. Prabu Kresna, Prabu Puntadewa. Rembag sami emeng ing panggalih, dene denira prang kang rayi R Arya Wrekodara maksih dedreg dereng sami kasoran. Kasaru rawuhira Prabu Salya binayang-bayang. Nata kekalih gurawalan methuk. Sasampunira lenggah satata srinata kekalih matur punapa ingkang dados raosing gerahipun benter, salira cape sadaya. Nanging kedah paripeksa ing payudan, ciptaning wardaya tinimbang seda jalaran sakit aluwung majenga ing rana. Para putra pinurih ambayang, lajeng linaksanan dumugi samadyaning rana. Para putra pinurih sumingkir tebih, Sri Salya lenggah sarwi gumeter ngasta warastra pinenthang. Ing ngriku katingal kang lagya yuda R Wrekodara kaliyan mengsah kembaring warna. Sri Salya waspada ningali, lajeng anglepasaken jemparing. Menggah kang pindha Arya Wrekodara kenging warastra jajanira dhawah kantaka ing bantala, babar warni Prabu Dermabirawa. R Arya Wrekodara dipunawe kang raka Prabu Kresna, lajeng mundur ing payudan. Linipur, racuta kanepsonira. Prabu Dermabirawa lajeng sesumbar nyelaki mengsah, dupi tumingal Sri Salya langkung gawoking driya dene mengsah sampun jompo sarwi barangkangan. Ing ngriku Sri Salya sesumbar memanas driyaning mengsah. Prabu Dermabirawa nyelak sarwi duka, Sri Salya dinugang. Sukunira Prabu Dermabirawa cinandhak binanting kanteb, lajeng binucal tebih dhawah kalenggah. Wunguning kantaka, angadekaken pangaribawa warni-warni. Sri Salya boten kengguh , dangu-dangu Prabu Dermabirawa ngalumpruk tanpa bayu, sirna karosanira lajeng luluh. Sarira murca katingal dados rare alit sarwi celak Prabu Salya.
Ing ngriku Prabu Salya boten pangling bilih punika Candhabirawa, lajeng pinurih buntun manjinga dhateng garbanipun Sri Salya binolehan tembung manuhara. Boten dangu rawuhira Sri Kresna, Prabu Puntadewa. Srinata kekalih tumut angreripih dhateng Candhabirawa. Candhabirawa mangsuli purun wangsul dhateng guwagarbanipun Sri Salya, nanging benjing Bratayuda lajeng kapapaga Prabu Puntadewa. Awit punika titising kang rama Bagawan Bagaspati rumiyin. Prabu Puntadewa nyagahi, Candhabirawa lajeng manjing guwagarbanipun Prabu Salya, saksana Prabu Salya waluya kadi ing nguni. Lajeng sami masanggrahan, kasaru dhatengipun buron soroh amuk, pinapag R Arya Wrekodara tuwin R Arya Gathutkaca, prang sampak. Madeg ing pasanggrahan. Prabu Salya, Prabu Kresna, Prabu Puntadewa, ndhatengi pun kang mentas ungguling yuda. Lajeng sami bojana andrawina.
Tancep kayon.

KURDHA

2010-11-06T06:47:00.000-07:00

nalika bumi rumangsa ewa
gunung njeblug krana manungsa karem ing cidra
ilat mengangah
wedhus gembel mider angumbar pejah

nalika bumi rumangsa ewa
segara kinebur krana manungsa kerut gunem culika
mbandhang nyawa
salang tunjang, kabuncang

nalika bumi rumangsa ewa
lesus lir pinusus krana manungsa dhemen janji tanpa bukti
larut, omah rebah kasulayah
pating blengkrah

nalika bumi rumangsa ewa
lindhu gonjing krana kandha wis tanpa makna
pethite anantaboga mobat-mabit
sing keprungu mung swara jerit

nalika bumi rumangsa ewa
banjir bandhang nerjang, krana manungsa wis tanpa rasa rumangsa
endhut blagedapa ngelun desa
sambat ngaruara

nalika bumi rumangsa ewa
manungsa nandhang kasangsaya
sejatine mung pratandha
supaya eling lan waspada
apa pancene wis lali
marang kang paring sandhang bukti
apa pancene ora eling
marang kang maha peparing

nanging manungsa
isih ana sing tumindak culika
isih ana sing ngungasakae dhadha nalika liyan nandhang sangsara
isih ana sing angon ulat ngumbar tangan nalika liyan nandhang kasangsayan
isih ana sing enak-enak mara eca nalika liyan mecati nyawa

apa kepingin
bumi kurdha ?

Surabaya, 6 Nopember 2010.

SERAT WIRAWIYATA

2010-11-04T19:49:00.000-07:00

Layang utawa buku Wirawiyata dikarang dening KGPAA Mangkunagara kaping IV rampung nalika Dina Kemis tanggal 1 Saban 1788 . Irah-irahane wis buku nerangake yen isine piwulang kanggo para prajurit. Wira ateges prajurit, bala, balakoswa, utawa bala tantra. Dene wiyata atege piwulang. Maksud utawa isine buku minangka piwulang kanggo para para putra wayah trah Mangkunegaran kang dadi prajurit .

Dene isine buku kasebut yaiku:

Pawitan lakuning prajurit
Kudu mantep atine, sarta tansah netepi kuwajiban, saguh manut marang pranataning negara.
Prajurit dudu pakaryan kang paling abot, samubarang pegaweyan padha abote, jalaran nduweni tanggung jawab dhewe-dhewe, kabeh mau mung suwita marang ratu..
Tujuwane prajurit iku urip mulya, padha karo wong tapa , kang nepi ing guwa-guwa. Kaya mangkono iku mung minangka dalaning kamulyan. Tujuwan mau bakal kaleksanan yen nganggo sarana.
Lan kudu tansah eling marang para leluhur, yen saiki jejer dadi prajurit iku jalaran saka lelabuhane para leluhur.Aja rumangsa yen anggone dadi prajurit iku marga saka upayane dhewe.
Yen saiki wis kesinungan drajat, kudu dilestarekake, diopeni aja nganti sembrana.
Perlu dimangerteni kuwajibane para prajurit. Baris, jaga, les, sepeksi iku dudu pegaweyan nanging gladhen, kaya dene santri diwulang sembahyang.
Aturan utawa paugeran kudu ditindakake klawan adil, yen ngliwakaken wajib kudu diukum, yen manut bakal oleh opah murwat karo karyane, kaya dene yen isih melu wong tuwa lamun salah iya disrengeni.

Jejering panembah kanggoning para prajurit.
Tumrape para prajurit, ora mung panembah bae kang minangka pangabekti marang Gusti, dene panggawe becik kang linambaran ati kang suci lamun katrima uga kalebu panembah.

Jejering pati ing ngatase pra prajurit.
Urip lan pati iku mung gumantung karsaning Gusti, ora pilih-pilih dalane. Sanadyan ditamani panah sewu, yen Gusti durung marengake iya ora bakal mati. Kanggone para prajurit pati sing utama yaiku mati ing satengahing palagan.

Lakuning prajurit ing palagan.
Nalika prajurit ana tengahing palagan kudu manut miturut marang pakoning senapati, ibarate panah kang dilepasake saka jemparing. Ora kena sakarepe dhewe, jalaran yen kaya mangkono bakal ngribedi senapati sarta gawe gidhuhing kanca.

Pengrengkuhe marang tawanan.
Tawanan perang kang nungkul ora kena dipateni.

Lungguhe senapati.
Senapati miangka wakiling ratu mbawahi para wadya lan pinatah pinatah Ratu disrahi ngreksa kaanane para prajurit.

Pawongan kang pantes dadi prajurit.
Pawongan kang bisa dadi prajurit kudu dicundhukake karo kaanane, sawijining prajurit mesthi bisa ngolahake sanjata, rikat, cukat lan trampil ing babagan ngelmu paprangan.
Dene pamilihe kudu nyukupi sarat :
Dudu trahing wong sudra, kalairane tunggal sanegara, tanpa cacad dhiri, otot balunge rosa, tanpa penyakit, dideleng kawujudane, lan ora duwe pekareman ala.

Gegamane para prajurit kudu dicundhukake karo wandane :
Prajurit kang nggawa gegaman panah kang pawakane sedheng, tandange cukat, trampil, gegaman tumbak kanggo prajurit sing pawakane lencir, mriyem sing pawakane dhepah, prajurit jejaranan kang pawakane gedhe dhuwur, sing sekti mandra guna minangka juru margi, bangun beteng, kuwu lsp.

Pakaryan diperlokake nyukupi kabutuhane prajurit :
Greji, tukang puntu, tukang nyamak, tukang tapel, tukang nyingi, tukang sayang, tukang pandhe, tukang kayu, mranggi lan kemasan.

Kanthi maca buku-buku kuna kita bisa ngaweruhi kahanan, sejarah, politik , panguripan, basa lan sastra ing jaman kuna. Buku-buku kang isi pitutur kang becik sing isih cocok karo jaman saiki bisa dianggo, dene sing ora cocok disisihake.

Yen panjenengan ngersakake maos Wirawiyata jangkep, panjenengan klik ana kene.
.

KETHEK LAN WOH SARANGAN

2010-10-26T08:55:00.000-07:00

Ana kethek siji, cukat colot – colotan ing suketan, nemu woh sarangan siji isih ana klokopane. Enggal lungguh banjur dikrakoti, murih ilanging klokopane, kenaa dipangan isine kang enak . ananging sarehne untune cilik – cilik, rekasa anggone ngonceki, bareng nandhes ing cangkok, panyakote rada mrengut.
Panunggalane sasuwene ngawasake, nuli anguwuh semu ngerang-erang : “ He, gentho cilik, mangsa bisaa kalakon gawemu, rembugku, uwisana. “
Ananging ciptane kang diuwuh, yen daktemeni murih ilanging klokopan lan cangkoke, iba legine isine.
Pangerang –erange panunggalane mau ora dipaelu, meksa nemen anggone nyakoti. Ora antara suwe pagaweane uwis, netepi pangarep – arepe, sarta andadekake bungahe isine putih lan isih becik , banjur dipangan mesthi legi rasane, awit wus nglakoni kangelane.
Eliding dongeng mangkene : mungguh wong mbudi kawruh iya mangkono uga, wiwitane angel. Nanging yen ditabereni ing pamarsudi, pakolehe agawe kabegjan.

Tegese tembung :
mrengut = ora bening polatane (rada nepsu)
nandhes = nganti jero tumamane, tekan ing dhasar.
ngerang-erang = nacad, maido
panunggalane = tunggale
gentho = bangsat, bajingan.
dipaelu = digatekake, diturut.
uwuh = rereged kayadene godhong
diuwuh-uwuhi = diceluk, diundang kanthi swara seru.
mbudi kawruh = ngudi kawruh, golek ngelmu.
taberi = sregep sarta tlaten.
marsudi = nggegulang supaya bisa, ngudi.

Ing ngisor iki ana dongeng kewan utawa fabel sawetara. Yen kepingin maca kliken ana kene, irah-irahane :

1. ASU LAN MACAN TUTUL
2. SUPATANE MACAN TUTUL
3. ASU LAN KUCING LANANG
4. KUWUK LAN MANUK CANGAK
5. MANUK CANGAK

.

AMEMANGUN KARYENAK TYASING SASAMA

2010-10-25T00:14:00.000-07:00

Sanyatane skabehing wong iku tresna marang awake dhewe. Malah saka tresnane, nganti kebacut ora gelem (wegah) ngakoni kaluputane dhewe, suwalike sing disenengi utawa sing diarep-arep mung tekane pangalembana tumrap dhirine.
Wong kang rupak kawruhe :seneng diugung. Nanging ugung lan pangalembana iku ana bedane. Ugung utawa umpak mathuke pancen kanggo wong kang cupet kawruhe, awit pangrasane wong kang ngumpak utawa ngugung mau : nyata-nyata temenan muji dheweke.
Wong kang jembar sesurupane , wis mesthi ora seneng diugung utawa diumpak , ewasamono bareng dialembana dheweke seneng, rumangsa yen nyata pancen wis sapantese dheweke nampa pangalembana mau.
Kita perlu mangerteni bedane ngugung, ngumpak lan ngalembana. Mula saka iku gegaran kanggo sesrawungan kang premati yaiku wewaton “sapa bae seneng nampa pangalem” kaya kang kasebut ing Wedhatama “amemangun karyenak tyasing sasama”, lire agawe enake atine wong liya.
Pepenginane utawa pangarep-arepe wong marang pangalembana utawa pangaji-aji (penghargaan) iku kaya dene wong kang ngorong nalika kepanasan. Mula yen ana wong kang menehi “banyu” dheweke banjur seneng lan gembira banget. Nanging kang luwih bisa seneng lan pamareme wong mau , yen paweweh arupa pangaji-aji mau diwenehake kanthi eklas, jujur, ora mung kanti ethok-ethok bae.
Kita kudu entheng memuji marang kabecikan utawa kaluwihane wong liya, aja wigah-wigih nglairake kabungahan kita marang asile pegaweyane wong liya. Kita kudu bisa ngatonanke rasa-pangrasa melu gembira, melu bungah marang apa kang ndadekake kabungahaning liyan.
Kawuningana, derenge manungsa enggone kepingin antuk pangaji-aji iku , yen ora kaleksanan bisa gawe angles lan putheking pamikire. Yen ora kabeneran, sisib sembire bisa gawe ngengleng , malah-malah sing kebacut bisa owah pikire.
Mula saka iku, penting banget kita meruhi wadine wewatakane siji-sijine wong, murih bisane kita bergaul, bisa mranani atine, bisa gawe legane atine, kang satemah kita dhewe kang bakal nemahi kauntungan , dene banjur sugih mitra lan ora ana kang ngrintangi marang tujuwan kita. Prasasat ora ana kang mungsuhi, nanging kabeh dadi mitra kang samapta mbiyantu.
Dadi wose , kita kudu ngerti dhisik , yen saben wong iku seneng marang pangaji-aji utawa penghargaan . nanging aja nganti kliru marang pangumpak lan pangugung .

SAPI LANANG LAN SINGABARONG

2010-10-22T21:03:00.000-07:00

Ana sapi lanang papat , antara lawas padha ayem mangan nunggal sapangonan, sarta padha rukun nulak upayaning satrune kang luwih rosa, yaiku singabarong kang ngenggoni alas cedhak pangonan mau.
Luwene banget sarta wus lawas anggone ndingkik memangsane kang padha lemu-lemu, ananging saben-saben ngaton nedya nubruk, kanggek dening sapi papat mau isih padha ngumpul, dadi tansah klinteran, ngarep-arep pisahe, awit ora kelar nyembadani sapi papat.
Ananging pangarahe tanpa wekas , mitra papat kang rukun mau tansah angisab-isab marang pangigit - igiting singabarong.
Sarehning kerep kacuwan, meh nedya murungake karepe, ananging ora antara lawas, pangarahe salin salaga, awit sapi papat kang maune tansah rukun, andadekake ing kaslametane , wasana padha crah, amarga dening sulaya remeh, kang ora antara lawas nukulake ewa lan gething, dadi ora gelem kekumpulan maneh, mblayang dhewe-dhewe adoh parane.
Singabarong tumuli weruh yen prakarane wis salin salaga, rumangsa bungah karo ndilati brengose, sapi papat mau genti-genti dimangsa.
Eliding dongeng mangkene : dongeng iki kena dadi wewulang, nuduhake pakolehe wong rukun, sarta gempaling kaslametan kang marga dening ecrah.

Tegese tembung :
satru = 1. arane panganan sing digawe saka glepung kacang ijo 2. Mungsuh
satru munggeng cangklakan = mungsuh sing cedhak (isih sanak sadulur)
satru ati (satru manah) = memungsuhan batin (butarepan, rebutan wong wadon lsp)
satru batin (satru batos) = satru sing ora ketara.
satru bebuyutan = mungsuh sing turun temurun.
satru manengah = sabarang prakara sing nganggo memungsuhan.
memangsan = apa-apa kang dimangsa.
kanggek = kandheg, ora bisa terus.
kelar = 1. kuwawa, kuwat, bisa nindakake 2. rampung
sembada = 1. sarwa kecukupan 2. cocog, patut, pantes 3. rada sugih, kecukupan.
disembadani = 1. disentosani (dicukupi kaperluane) 2. ditanggulangi, dilawan 3. dituruti, dileksanani.
ngisab – isab = ngisin – isinake, mirang-mirangake.
ngigit – igit = muring banget sarta ngincim – incim.
kacuwan = ora keturutan karepe, ora lega.
salin salaga = malik grembyang
sulaya = geseh, ora cocog
mblayang = lunga menyang ngendi-endi.
pakoleh = 1. oleh-olehane 2. ana gunane 3. mapan banget 4. oleh.
crah = 1. rengka, pecah 2. Pasulayan
wekas = 1. wasana, pungkasan 2. weling, welingan.

Yen kepingin maca dongeng kewan utawa fabel ing ngisor iki kliken ana kene kanthi irah-irahan :

1. WONG DESA LAN MANUK ALAP-ALAP
2. KANCIL LAN BULUS.
3. ULA BADHUDHAK LAN LANDHAK.
4. MENJANGAN KANG NGILO ING BANYU.
5. WONG LELAKU LAN BEGAL.
.

MANJING AJUR-AJER

2010-10-22T09:44:00.000-07:00

Tembung ajur ajer iku mono tegese kang sanyatane : bisa nandukake patrap agal lan alus, kang laras karo kang disrawungi. Kang diarani wong kang bisa manjing ajur-ajer, lire wong kang pinter anggone sesrawungan bisa campur karo golongan rupa-rupa, bisa kekumpulan karo kaum krama , nanging iya ora kidhung yen nuju ana ing pasamuwan para golongan dhedhuwuran. Bisa lelawanan rembug karo kaum tuwa utawa golongan pinisepuh, nanging iya ora kaku yen nuju sesrawungan karo golongan nom-noman utawa kaum liyane kang wis dudu sababage.
Bisa manjing ajur-ajer tujuwane bisaa dadi wong kang sugih mitra, kang disenengi wong liyan, kang bisa gawe resepe atine sapa bae satemah kita dhewe bakal luwih seneng urip kita lan luwih gampang anggone golek kemajuwan.
Sesrawungan utawa pergaulan ing jaman saiki, wis ora misah-misahake antarane kaum wanita lan kaum priya. Mula saka iku , wajib kita kaum wanita lan kaum priya padha mangerti kepriye cara-carane bergaul manut sopan – santun, lan mangerti uga sepira gedhening paedahe sesrawungan kang ora ngliwati watesing kasusilan.
Saiba enak kepenaking rasane ati kita, yen ana ing sajroning pasrawungan kita bisa nglarasake marang swasana ing kono. Yen nuju bergaul karo wong tuwa, bisa nanggapi rembuge, bisa ngempakake lan ngerti marang unggah-ungguh. Saiba sreg lan enake rasa pangrasa kita, yen sajroning pergaulan, kita oleh panganggep saka wong akeh, yen kita bisa manjing ajur – ajer, bisa gawe resep marang sok uwonga, bisa nyenengake wong kang lelawanan rembug utawa lelawanan pegaweyan karo kita.
Ing jaman kuna, para leluhur kita wis ndarbeni ngelmu bisane wong manjing ajur – ajer . Saiki kita ngudi bisane ndarbeni pakulinan lan patrap ajur-ajer, ora nedya dianggo nindakake pakaryan kang sasar, nanging saperlu kanggo pawitan anggayuh kemajuwan.
Manjing ajur – ajer minangka tuntunan bisaa kanggo sanguning urip kita ngambah laladan kabegjan, kang bisa aweh paedah tumrap dhiri kita lan uga tumrap bebrayan.

Tegese tembung :
manjing = 1. kw. mlebu, lumebu 2. wis mlebu (ora kena dicopot, diilangi) , rumasuk 3.wis klebu dadi ..... 4. ngrasuk ing (agama)
ajur = 1. remuk 2. luluh ajer (ana ing barang cuwer) 3. rusak babar pisan
agal = 1. ora lembut 2. kasar, wadhag.
kaum krama = wong cilik, buruh.
pasamuwan = 1. paklumpukaning wong-wong sawetara 2. pista mangan enak 3. kumpulan sarasehan 4. gegolonganing wong-wong tunggal agama (protestan)
sababage = sabarakane, tandhing (mungguhing gedhene, umur-umurane.)
satemah = wekasane tundhone.
iba = mendah
resep = 1. njalari seneng (kepenak) marang pandeleng (pangrungu) 2. suker, nggarap banyu
rumesep = mlebu ambles tumrap barang cuwer.
darbe = duwe
pawitan = dhuwit kang dianakake (dianggo bebakulan lsp)
laladan = tlatah, wewengkon.

DPR SINAU TATA KRAMA MENYANG YUNANI

2010-10-21T06:54:00.000-07:00

Kabar sing paling anyar sing digiyarake ing TV , anggota DPR arep mlancong menyang njaban rangkah arep sinau tata krama. Ora baen-baen negara sing bakal ditekani anggota DPR mau, ora mung negara tangga teparone Indonesia bae nanging menyang Yunani, salah sawijining Negara Eropah sing arang-arang kocap. Aneh ning nyata.

Kanthi anane kabar sing kaya mengkono banjur tuwuh pitakonan : Apa anggota DPR saiki wis ora nduweni tata krama ?

Tata krama, basa Indonesiane sopan santun utawa etika sing dijupuk saka basa Inggris ethic. Apa ta sing diarani tata krama iku ? Tata krama iku tegese yaiku patrap utawa pratingkah kang becik pangetrape.

Wiwit jaman jamajuja, wiwit jaman kuna-kuna bangsa kita kondhang nduweni tata krama sing alus. Ngomong-sangomong, tindak satindak diarah-arah supaya aja nganti nglarani atine liyan. Bangsa kita iku bangsa sing alus bebudene, sanajanta suwargi dokter Soetomo ing bukune Puspita Rinonce ngendika, bangsa kita isih kalah alus tinimbang bangsa Jepang. Iku wis dingendikake nalika taun 1937.

Miturut rakyatmerdeka.co.id , alesane menyang Yunani, Nudirman Munir kandha :

"Disitu (Yunani) kan tempat lahir filsuf-filsuf terkenal seperti Plato, Aristoteles dan Socrates,"

Apa tidak bisa lewat internet saja?

"Boleh saja kalau di internet ada (hal detil etika di Yunani). Sekarang saya tanya ada tidak di internet. Itu tak bisa lewat internet. Sudah kita cari tidak ada di intenet yang menjelaskan tentang etika.Yang namanya etika itu kan tiap negara beda."

Tujuwane tata krama yaiku : memayu ayuning pasrawungan. Apa sing dikarepake ?

1. Mbeciki pasrawungane antarane sapepadhane anggota DPR, kayata : kepriye tata carane sidang, tata carane takon lan njawab pitakonan, tata carane ngajokake pikirane. Kanthi dhasar pikiran sing wening, lan ati sing becik. Lan sing perlu kanggo kepentingane rakyat. Lamun anggota DPR mung mburu kebutuhane dhewe-dhewe utawa golongane wis mesthi bae tetep bakal congkrah ing antarane anggota DPR. Mesthine aturan-aturan kang kaya kaebut ing dhuwur iku rak ya wis diatur wiwit biyen. Apa isih kurang ?

2. Mbeciki srawunge anggota DPR marang rakyat. Kamangka rakyat ing dina iki isih akeh sing uripe isih Senen Kemis, apa sing kaya mangkono ora natoni atine rakyat ? Yen atine rakyat wis ketaton, ya aja nyalahake rakyat yen rakyat ora seneng marang anggota DPR.

Apa pancene anggota DPR menyang Yunani arep sinau filsafat ? Yen pancen ngono mbok ya tuku bae buku-buku filsafat sing di pajang ing toko-toko buku.

Mula rasanane tanggaku neng warung kopi pinggir dalan : DPR lagi ndhagel.

WONG JAWA ENGGONE SEMU

2010-10-17T21:59:00.000-07:00

Manut kapustakan Jawa, jare wong Jawa iku enggoning semu. Tegese enggone semu : gampang ngertine marang pasemoning liyan, sanadyan ta ora dikandhani utawa dipituturi apa kang lagi dikandhut ing atine (karepe) liyan, wis bisa ngerteni. Bisa krasa.

Upamane, nalika kita mara dhayoh marang tepungan kita, tanpa kabar luwih dhisik. Nalika kita teka ing omahe kono, wong kang duwe omah nuju dandan apik. Iku, kita kudu wis mangerteni yen kang duwe omah mau arep lunga, embuh menyang endi. Yen mangkono si dhayoh banjur kudu duwe rasa pangrasa dhewe, yen ora kena ngganggu kamardikane sing duwe omah mau. Yaiku kita kudu kaniyatan kita maradhayoh utawa sanajan lungguh, iya mung saperlune bae. Kaya mangkono tuladhane wong ngerti ing semu.

Weruh wong ulate padhang , bisa ngerti yen wongmau nuju nemahi kabungahan. Kepethuk wong lagi suntrut, ngerti yen lagi nandhang susah, dadi iya aja diajak sesembranan.

Apa pangalembana “Jawa enggone semu” iku nganti saiki tumindak kanthi becik?

Terus terang bae, yen kita wani mawas dhiri, saiki ora angger wong kena diparabi mengkono mau. Tandha yektine, ing masyarakat saiki ora kurang-kurang pangresulane wong-wong kang bekah-bekuh dene ketanggor wong kang ora weruh ing panarima, kang mblubud, kang ngapusi, kang rai gedheg, kang slura-sluru, lan sapanunggalane.

Sawijining ibu mentas bae menehi pitulungan derma marang nom-noman kang jare perlu banget kanggo kabutuhaning uripe. Bareng wis dipitulungi, ndadak nom-noman mau ora nganggo kandha “terima kasih” ora barang.

Pengalaman nalika lelungan menyang Jakarta numpak sepur, ana sawijining setasiun ana penumpang anyar, yaiku wong wadon kang nggendhong anake isih bayi ora oleh papan lungguh , marga nalika samono penumpange pancen kebak banget. Hawane panas, si bayi mau nangis, marga saka kepepet lan saka suk-sukan.

Ing sandhinge ibu kang nggendhong bayi mau, ana priya papat kang lungguh ing bangku. Saka pangirane mengko rak salah siji saka wong papat mau bakal gelem menehi papan lungguh marang wanita mau, supaya anake ora rewel, tur iya pantes banget ngiras ngajeni wanita. Nanging kabeh priya mau mung kandheg mangerti thok bae, ora tumindak tetulung.

Ing wulang tata-krama kang becik, sabisa-bisa kita nulung marang wong kang kasusahan, kang ringkih lan kang mbutuhake pitulungan. Nanging prakteke ing saiki : arang kang tinemu kang mangkono mau.

Mula saka iku, yen pancen kita nyata kita enggone semu, becike semune wong liya mau ora mung dingerteni bae, nanging ditanggapi, murih bisa laras karo lakuning kasusilan. Gek apa perlune kita ngerti marang semu, nanging ora nuduhake kawigaten kita? Apa paedahe ngerti marang rasaning atine liyan, nanging mung meneng lan nonton bae, ora aweh pitulungan, apese nuduhake perhatian?

Padha miwitana nindakake apa kang kacetha becik, lan kang laras marang tata krama kita. Supaya sebutan “Wong Jawa enggone semu” mau ora mung kandheg ana ing tetembungan bae, ora mung kandheg ana ing umpak-umpakan bae, nanging tumindak, ana ing praktek, maedahi marang bebrayan.

Kajaba iku iya banjur bisa ngangkat drajading kasusilaning bangsa.

Dipethik saka : Tata Krama, Imam Supardi, 1953.

TATA KRAMANE BOCAH MARANG GURU

2010-10-14T20:31:00.000-07:00

Ana ing pamulangan, bocah-bocah saliyane diwulang kawruh liya-liya, becike iya diperdi bab tata krama . Upamane nalika teka mlebu sekolah ngadhep gurune , dilelatih matur : “Sugeng enjing, wilujeng enjing, sugeng sonten” lan sapanunggalane, apese iya manthuk tandha aweh hurmat.
Nalika kasep mlebu kelas, kamangka wulangan wis lumaku kudu matur:”Nyuwun pangapunten, kula kasep jalaran jawah “.upamane. Ora kena mbludhus bae mlebu kelas terus lungguh bangkune.
Nalikane nuju arep metu saka kelas marga arep menyang pakiwan, uapamane , ora kena ndadak metu mbludhus bae, nanging matur gurune dhisik: “Bu Guru, keparenga kula badhe dhateng wingking.”
Yen sesuke arep ora mlebu, iya pamit. Dene yen ana keperluan dadakan nganti ora kober nyuwun pamit luwih dhidik, ing dina sesuke nalika mlebu maneh, enggal matur apa sebabe dene wingi ora mlebu.
Ana guru kang nggresah, jare saiki iki, bocah-bocah angel wulang-wulangane bab tata krama. Kudune mung arep mbantah bae, awit kira-kira bae padha nduweni panemu yen tata krama iku kudu dibuwang marga tinggalane kaum feodal.
Ana uga kang ngira, yen tindak tanduk kang sarwa alus iku dianggep tindake wong kang jirih. Kosok baline, tindak tanduk kang kasar dianggep patrape wong kang kendel.
Bocah-bocah kang susila, ora ateges bocah kang jirih lan ora nduweni greget maju, nanging bocah kang bisa aweh pakurmatan marang sapa bae kang pantes dihurmati. Wedi sabarang tindak kang klebu larangan lan kang mitunani wong liya. Wani ngakoni kaluputane dhewe, nanging iya wani ngandhemi bebener lan tekade kang wis dadi keyakinane.
Murid kang sopan lan ngerti marang tata krama iku :
1. Yen kepapag gurune ana ing dalan, ora bakal mlayu ngenthar, nyingkiri. Balik malah sareh mapagake sarta asung kurmat kanthi manthuk.
2. Yen ketemu gurune ana ing toko utawa panggonan liya, ora ndadak ndhelik amping-ampingan wong liya, nanging panggah tenang kaya ora ana sapa-sapa. Yen gurune mriksani , malah banjur asung kurmat.
3. Yen ana sajrone kelas, arep nyuwun pirsa wulangan, ora ndadak enggone ngaturi sarana suwat-suwit utawa tangane ngetheki kaya yen ngundang pitik kae. Nanging sarana ngacungake tangane sarta matur :” kepareng nyuwun pirsa”.
Bocah-bocah iku ing tembe kang dadi kekembanganing bangsa. Iya nom-noman kang saiki iki kang bakal gumanti para sepuh enggone mbanjurake dadi panuntune bangsa. Mula saka iku , bocah-bocah kudu nduweni rasa-pangrasa marang ajining dhiri, ajining bangsa, kudu nggegulang tata-krama kang laras karo jamane.
Aja gampang kelud marang adat pakulinan manca (luar negeri) kang ora mesthi mathuk marang tata cara kabangsan kita.
Bocah-bocah kita becike padha nduweni semboyan :” Putraning bangsa kudu ngerti tata krama”.
Aja dumeh wis dadi wong gedhe mardika banjur ora gelem nindakake suba sita lan unggah – ungguh marang wong tuwa lan gurune.
Aja dumeh pemudha wis nate labuh bangsa, banjur ora perlu ngurmati sapadha-padha.
Aja dumeh wis rumangsa pinter banjur rumangsa kudu diajeni, nanging lumuh ngajeni.
Aja dumeh duwe pangkat dhuwur , banjur lali marang kamardikaning liyan lan ora ngurmati wewenanging liyan.
Lire : Para murid, kajaba sregep ngundhakake kawruh,. supaya pinter ing bab wulangan, wasis ing bab kagunan , uga wajib ngerti marang tata-krama. Srawunge bocah-bocah kudu cedhak karo gurune nanging aja ninggalake tata krama lan suba sita. Ora kena matur marang gurune mung nganggo basa ngoko bae, kaya caturan karo kancane dhewe.

Disadhur saka : Tata Krama, Imam Supardi, 1953.
.

TATA KRAMANE BOCAH MARANG WONG TUWA.

2010-10-13T20:30:00.000-07:00

Bangsa kang wis padha dhuwur kabudayane, ora mung wong-wonge kang wus diwasa bae kang padha ngenggoni tata krama, dalah bocah-bocahe iya padha ngerti marang subasita.
Bocah-bocah ing omah lan ing pamulangan kudu diperdi marang tata krama , supaya ing tembene ora kidhung (kaku) lan bisa ngerti marang sopan santun.
Bapa biyung iya kudu merdi supaya wewatakan lan budine bocah dadi luhur, marga alusing tata kramane. Saranane ora liya , wong tuwa kudu menehi tuladha sarana pakarti , yaiku nglakoni dhewe, kejabane iku kudu tansah tlaten menehi wulangan lesan.
Nalikane bebarengan mangan karo wong tuwa , bocah-bocah dituladhani kepriye carane mangan kang mawa tata krama. Nalikane bocah-bocah dolanan karo kanca-kancane, nalikane diajak maradhayoh, kudu tansah diperdi murih ngerti marang tata krama kang becik.
Upamane nalikane diwenehi apa-apa dening wong tuwane kudu diwulangi aweh panarima, klawan matur : “Matur sembah nuwun” apa “ terima kasih”. Luwih-luwih yen kang menehi iku mau wong liya, si bocah aja nganti lali nelakake atur panuwune.
Yen pamit mulih , bocah iya diwulangi carane wong pamitan.
Tata krama, kang ditindakake wong tuwa ing sadina-dina becik diwulangake marang bocah-bocah baka sethithik, supaya bisa kulina, satemah ing besuke banjur manjing dadi pakulinane dhewe.
Yen bocah arep mangkat sekolah, becike diwajibake pamit :
“Bu, kula badhe bidhal”
“Mbah, keng wayah nyuwun pamit mangkat sekolah “
Samono uga sawise mulih, becike iya kudu matur, apese ngetok marang wong tuwa.
Mangkono yen lelungan menyang pasar utawa dolan menyang omahe kancane , kudu dikulinakake pamit dhisik, supaya ngerti marang pranatan, sarta iya ora bakal gawe bingunge sing ana ngomah.
Bocah-bocah kudu dingertekake nganti manjing dadai pakulinane, yen :
1. Wong memisuh iku ala, ora patut ditindakake dening bocah-bocah kang sopan.
2. Wong menganggo ora dibenikake iku kurang apik, ora patut tumrape bocah-bocah kang ngerti tata krama.
3. Bocah adus tanpa patelesan bebarengan karo wong akeh, karo wong akeh iku saru, ora pantes ditindakake dening bocah-bocah sekolahan.
4. Wong mbebuwang ing papan kang katon dideleng wong liya iku ora sopan, ora pantes ditindakake dening bocah kang susila.
5. Wong kang gawe geger ing pasamuwan utawa tontonan iku klebu ora apik, ora pantes ditindakake bocah-bocah pengajaran.

Disadhur saka : Tata Krama, Imam Supardi, 1953.
.

SAPA KANG WAJIB KITA AJENI ?

2010-10-12T22:58:00.000-07:00

Pitutur bab tata krama deneng para luhur mung diparingake sarana lesan sarta tetuladhan sadina – dina turun –tumurun . Para putra wayahe ora ana sing nyatheti ngenti dadi kepek, mung sakehing pitutur lan larangan dicathet ing sajroning ati, sarta banjur diturunake marang putra wayahe dhewe-dhewe. Kaya mangkono run – tumurun ing kalangane bangsa kita.
Mung bae sapa kang wajib kita sembah (hurmati) wis pathokane kang tinulis , kasebut ing buku “Wulangreh” karangane Ingkang Sinuhun Paku Buwana IV tembange Maskumambang, mangkene:
Ana uga etang-etangane kaki, lelima sinembah sawiji-wiji, sembah lelima punika.
Ingkang dhingin rama ibu kaping kalih, marang mara tuwa, lanang wadon kang kaping tri , ya marang sedulur tuwa.
Kaping marang guru sayekti, sembah kaping lima, marang ing gustinireki, parincine kawruhana.
Dadi manut para sepuh biyen , kang wajib kita hurmati, ana lima , yaiku :
1. Wong tuwa lanang lan wong tuwa wadon
2. Mara tuwa sakarone.
3. Sadulur-sadulur tuwa.
4. Guru
5. Panggedhe.
Wis mesthi bae, pak-lik, bulik, pak dhe, budhe (uwa) eyang, buyut, sapiturute kalebu golongan wong tuwa mau, dene mitra tetepungan kang umure luwih tuwa iya patut kita ajeni, kayadene marang sedulur tuwa.
Bapa biyung rama ibu wajib kita hurmati, marga iku kang minangka lantarane lair ing alam donya. Gusti Allah enggone nitahake manungsa lumantar bapa biyung, apa dene rak ya wong tuwa kita mau kang mrihatinake nalikane si anak isih ana kandhutan, kang ngupakara si anak wiwit, lair tumekane diwasa.
Guru – kalebu guru agama – perlu dihurmati marga kang dadi lantaran kita golek kawruh lan ngangsu ngelmu, minangka gegaman kanggo nyambut gawe golek pangupajiwa lan dedalan sanguning pati.
Kasebut ing Wulangreh, kang wajib sinembah kang nomer lima, iku : gusti. Karepe ratu lan para panggedhe liyane. Awit nalika jaman samana, dhapukane paprentahan isih sacara krajan. Balik saiki : ora . ing jaman demokrasi wis ora ngarepi tatanan paprentahan krajan, wis mesthi bae dudu ratu kang dikarepake , nanging panggedhe kang ngasta pusaraning praja, kang ngreksa kawibawaning nagara.
Panindake tata krama ing jaman saiki wis mesthi karo jaman krajan. Ing jaman saiki wis ora perlu laku dhodhok, sembah jongkok , utawa nglesod nalika ngadhep marang panggedhe. Tata krama perlu dilarasake karo ajuning jaman .
Wanita sing kodrate luwih ringkih katimbang priya perlu entuk pakurmatan. Kepriye carane ngurmati wanita ? Ing antarane : tumrap sabarang kang nyenengake wanita didhisikake, nanging tumrap sabarang kang makewuhi wanita dikerekake, contone :
Ing pasamuwan, wanita diacarani lan dilenggahake dhisik
Nalika antri karcis kudu sing priya sing melu antri, aja nganti sing wanita antri karcis dene sing priya mung nunggu bae.
Nalika blanja, ora pantes yen sing putri nggegawa nganti mbentoyot dene sing kakung mung nglenthung bae.
Nanging ing jaman demokrasi , iya aran luput yen wong-wong banjur ora ngarepi tata krama. Mung nedya tumindak sakarepe dhewe, tanpa suba sita lan tanpa ngelingi unggah-ungguh lan tata susila.
Bangsa ngendi bae, tansah ngupakara murih tata krama bisane laras karo kahananing jaman, awit padha mangerti yen tata krama iku busananing bangsa.

SERAT WICARA KERAS

2010-10-11T08:03:00.001-07:00

Miturut katranganipun Prof. Dr. R.M.Ng. Poerbatjaraka wonten ing Kapustakan Jawi ingkang nganggit Serat Wicara Keras punika Kyahi Yasadipura II. Kamangka wonten serat ingkang kula aturaken punika ing samakipun cetha kaserat :karanganipun Mas Ngabehi Sastra Wikrama (Yasadipura III) nanging taksih kasimpen , dereng sumebar, wekdal Mas Ngabehi Sastra Wikrama tilar donya saweg kagiyaraken. Wonten ing Buku Kapustakan Jawi boten wonten katrangan ngengingi Kyahi Yasadipura III punika sinten.
Katrangan ing ngandhapipun "saking kapareng Dalem Ingkang Sinuhun Kang Jeng Susuhunan Ingkang Kaping IV ing Surakarta.
Ingkang kadhawuhan macak Ngabehi Sastra Wiguna."

Buku punika kababar dening Tan Koen Swie ing Kediri taun 1926, kaecap dening pangecapan De Bliksem Solo.

Isinipun buku punika kedadosan saking 8 (wolung) pupuh inggih punika :
1. Sinom kedadosan saking 26 pada.
2. Dhandhanggula kedadosan saking 27 pada.
3. Gambuh kedadosan saking 25 pada.
4. Kinanthi kedadosan saking 23 pada.
5. Megatruh kedadosan saking 29 pada.
6. Sinom kedadosan saking 30 pada.
7. Pangkur kedadosan saking 22 pada.
8. Dhandhanggula kedadosan saking 42 pada.
Menggah isinipun sami kaliyan ingkang dipun ngendikakaken Prof. Dr. R.M.Ng. Poerbatjaraka bilih sampun kacetha ing namaning serat punika “Wicara Keras = catur kenceng ingkang nedahaken bilih kyainipun duka uninga dhateng kawontenanipun negari Surakarta ingkang pating blangkreh.
Miturut panjenenganipun Prof. Dr. R.M.Poerbatjaraka bilih buku punika sampun kacithak mawi nama ONDHE-ONDHE PATIH. Pancen wonten pupuh Dhandhanggula pada kapisan wonten ukara “Iku ondhe-ondhening pepatih ....” salajengipun. Tembung ondhe-ondhe sanesipun ateges tetedhan ugi ateges pepindhan, upama utawi kaya.

Menawi penjenengan ngersakaken maos ngantos tamat kula aturi klik wonten ngriki .

PATRAP UTAWA TINDAK TANDUK KANG SOPAN

2010-10-08T23:44:00.000-07:00

Patrap utawa carane wong enggone ngadeg, lungguh, caturan (guneman), mlaku bisa dadi titikan , kepriye mungguh jiwa lan pribadine wong mau.
Yen wong kesinungan jiwa luhur lan kapercayan diri pribadi , sikepe anggone ngadeg, lungguh, caturan,mlaku lan liya-liyane, mesthi beda karo sikepe wong clingus, kang ora nduweni kapercayan , lan kang kurang kaprawirane.
Dhek biyen, yen kita caturan (matur) karo wong kang kita kurmati, swara kudu lirih, nganti meh ora keprungu. Awit manut panganggep nalika samana, wong matur sarana swara kang saya lirih, dianggep saya sopan, saya netepi tata-krama.
Nanging saiki, ngadeg jejeg lan matur (caturan) sarana swara terang, cetha trawaca, tatag titis gampang dipirengake, iku dudu patrap kang kasar. Malah nuwuhake rasa simpati lan bisa ngunggar disiplin ing sajroning sanubari kita dhewe.
Kang dikarepake sikep kang tegak, jejeg, ing kene ora kok patrap kang njekengkeng kaku kaya reca, nanging sok dikantheni solah bawa kang ngresepake.
Badan kang jejeg mratandhani dununge jiwa lan pribadi kang santosa.
Yen panjenengan nuju lenggah ing pasamuwan utawa ana ing kantor, mangka ana wong kang teka marani ngethungake salam, panjenengan kudu menyat ngadeg saka kursi: nampani salame wong mau.
Yen nuju nonton wayang wong, bioskup utawa tontonan liyane, aja cecaturan seru-seru kang nganti ngganggu kasenengane liyan. Elinga yen wong-wong liya kang padha nonton iku padha ngematake apa kang dideleng lan kang dirungokake.
Yen nalika lungguh ing kursi kang jejer-jejer, mangka ana wong mentas teka liwat, panjenengan aja kabotan menehi dalan sarana narik mundur sikil panjenengan. Suwalike , yen panjenengan dhewe kang liwat, ngliwati sangarepe wong-wong kang wis lungguh dhisik, olehe mlaku kudu ngarah-arah aja nganti ngidak sikil, apadene ora ana alane karo kandha :”nuwun sewu”.
Sadurunge lungguh, becike ditliti temenan dhisik, apa kursi kang arep dilungguhi iku pancen nyata dadi hake. Supaya aja nganti kleru. Awit yen nganti kleru, dudu hake dilungguhi, mengko yen dipindhah, mundhak ngisin-isini.
Nonton tontonan sarana bengok-bengok utawa suwit-suwit, klebu pratingkah kang ora sopan.
Lungguh ing restoran, ora kena migatekake banget-banget (mandeng, ndeleng suwe) marang wong-wong liyane kang ana kono.
Lungguh ing gerbong, tram, kudu ngelingi kabutuhane penumpang liyane. Dadi panggonan lungguh kanggo wong loro aja diijeni utawa dienggo ndokok barang.
Wong kang sedhela-sedhela menyat saka papane lungguh ing papan umum, wira-wiri, sedhela-sedhela tolah-toleh ngiwa nengen utawa memburi, bisa gawe ora senenge atine liyan.
Mula saka iku, ing ngendi bae, kita kudu njaga sikep lan tindak-tanduk kita, supaya aja nganti gawe seriking liyan, aja ngganggu kasenengan utawa kamardikaning liyan.
Kudu tepa selira.

ADIGANG, ADIGUNG, ADIGUNA

2010-10-07T06:22:00.000-07:00

SERAT WULANGREH
Anggitan : Ingkang Sinuwun Sri Pakubuwana IV
Gambuh.

Candhake ...

12.
Yen wong anom puniku,
kakehan panggunggung dadi kumprung,
pengung bingung wekasane pan angoling,
yen den gunggung muncu-muncu,
kaya wudun meh mecothot.

(Yen wong anom iku yen kakehan panggunggung malah dadi bodho bisa-bisa owah pikire. Yen dialem banjur methentheng kaya wudun arep njebrot)

Tegese tembung :
nggunggung = ngalem sing keladuk, ngompak, ngonggrong.
kumprung = bodho banget.
pengung = 1. (kw) suwung, kothong 2. bodho banget.
angoling = jempalikan, owah pikire.

13.
Ing wong kang padha nggunggung,
pan sepele iku pamrihipun,
mung warege wadhuk kalimising lathi,
lan telesing gondhangipun,
reruba alaning uwong.

(Wong sing padha nggunggung pamrihe mung wareg wetenge lan telese gondhange, kanthi ngala-ala marang liyan)

Tegese tembung :
gondhang = telak, gorokan.
keyong gondhang = keyong gedhe
pitik gondhang = babon ulese kuning rada klawu.
gondhang-gandhung = pit
gondhang kasih = anak loro siji kuning sijine ireng
reruba = 1. paweweh kanggo golek pamrih 2. besel.

14.
Amrih pareka iku,
yen wus kanggep nuli gawe umuk,
pan wong akeh sayektine padha wedi,
tan wurung tampa pisungsung,
adol sanggup sakehing wong.

(supaya cedhak , yen wis dipercaya banjur umuk yen wong akeh satemene padha wedi, banjur adol sanggup marang sakehing wong)

Tegese tembung :
pan = 1. jer 2. rak 3. ananging.
adol sanggup = nyanggupi

15.
Yen wong mangkono iku,
Nora pantes cedhak mring agung,
Nora wurung nuntun mring panggawe juti,
Nanging ana pantesipun,
Wong mangkono didhedheplok.

(Wong mangkono ora pantes cedhak karo wong agung, jalaran tan wurunga mesthi ajak-ajak marang panggawe ala. Wong kaya mangkono iku pantese didheplok)

Tegese tembung :
juti = ala, piala

16.
Aja kakehan sanggup,
Durung weruh tuture angupruk,
Tutur nempil panganggepe wruh pribadi,
Pangrasane keh wong nggunggung,
Kang wus weruh amalengos.

(Aja kakehan sanggup, during weruh bae omongane wis ngethuprus. Omong jarene kaya-kaya wis ngerti dhewe. Rumangsane akeh wong ngalem, nanging sing wis weruh sejatine banjur mlengos)

Tegese tembung :
angupruk = ngethupruk
nempil = 1. tuku sathithik 2. melu nunut.

17.
Aja nganggo sireku,
Kalakuan kang mangkono iku,
Datan wurung tinitenan den cireni,
Mring pawong sanak sadulur,
Nora nana kang pitados.

(Kowe aja nganggo kalakuwan sing kaya mangkono, ora wurung dicireni marang sanak sadulur, wusanane ora ana sing percaya).

Tegese tembung :
Datan = tan, ora
Pawong = wong
Pitados = pitaya, percaya.

MANUK GAGAK NGANGGO ELARING MERAK.

2010-10-06T05:09:00.000-07:00

Ana manuk gagak, bodho nanging ambeg semangkeyan. Ing sawijining dina manganggo semuwa, dene kang dianggo , bodholane elaring merak, olehe nemu. Mungguh ambeg sumangkeyan iku terkadhang bisa mbawurake pandeleng. Gagak mau banjur malendhungake gulune, isin kekumpulan karo panunggalane kang padha ireng, nggoleki merak kang bagus ing rupa. Ananging luput pangarep-arepe , awit sakehing merak anampik. Bebodholan elar kang dianggo mau banjur padha didhedheli , sarta kang nganggo ditundhung tumuli. Bareng wus didhedheli tuwin dierang-erang , anuli ngungsi ing panunggalane, kang maune cinela-cela. Ananging padha nyingkang-nyingkang , calathune : “Lungaa kowe, kang ambeg sumangkeyan , lungaa, ora patut merak nunggal gagak. Sakehing gagak iku bangsa linuwih asor,. Sarehning disingkang-singkang kanthi pangundhat-undhat , sarta panunggalane ora ana kang melasi, banjur misah karo kang akeh-akeh, wasana mati ngenes.
Liding dongeng mangkene : “ Wong kang gelem kekumpulan karo para gedhe, amarga kalimput ing raja brana lan kamulyan, iku awekasan asring disawiyah wiyah dening para gedhe mau sarta ora diajeni ing pepadhane.

Tegese tembung :
ambeg = nduweni watak
semangkeyan = umuk, ngunggul-unggulake kaluhurane (kaluwihane), sombong.
semuwa = ngengreng, kton sarwa becik
disamuwakake = diramekake.
pasamuwan = karamean ing pista.
ditundhung = dikon lunga
tumuli = nuli, banjur
tuwin = sarta, lan
dierang-erang = dicacad, dipaido.
ngungsi = lunga nyingkiri bebaya, banjir lsp.
cinela-cela = dicacad, diceda, diwada.
nyingkang-nyingkang = disiya-siya, ditundhung-tundhung
pangundhat-undhat = diundhamana kaluputane kang uwis.
mati ngenes = mati krana susah atine.
kalimput = kaling-kalingan, katutup ing
raja brana = donya arupa mas, picis, inten, barleyan, mutyara
disawiyah = disiya-siya, disepelekake banget.

Ing ngisor iki ana dongeng kewan utawa fabel sawetara, kanthi irah-irahan :

1. KANCIL KANG PADHA MIRIS.
2. ASU AJAG LAN SINGABARONG.
3. WONG LARA.
4. MENJANGAN, JARAN LAN UWONG.
5. KUWUK BUNTUNG BUNTUTE.

Yen kepingin maca, kliken ana kene !

Dipethik saka : Layang Dongeng Sato Kewan, Dr CF Winter
.

TATA KRAMA , ING NGENDI DITINDAKAKE ?

2010-10-05T06:00:00.000-07:00

Tata krama iku ora mung katindakake yen pinuju lelawanan (srawungan) karo wong liya bae, nadyan ing omahe dhewe iya perlu katindakake. Ana ing omahe dhewe kita kudu nindakake tata lan tertib, perlune kanggo tepa tuladha marang anak-anak kita lan kulawarga saisine omah.
Wong kang sopan, yen nuju numpak sepur, ora bakal lungguh jigang utawa ndheseg papan lungguh hake wong liya, dienggo ndokok barang gegawanane . Yen ana kantor, perlu memburi (turas) utawa menyang kamar mandi, sawise bar keperluwane , iya banjur gelem nyiram (ngresiki) kaya yen nalikane mlebu ing kamar mandi utawa jambane dhewe.
Mengkono sikepe wong kang ngerti tata krama. Jiwane ora bakal ngideni nindakake patrap kang nyulayani marang budi luhure.
Aja dumeh sepur iku dudu duweke dhewe, olehe nganggo banjur sakepenake bae.

Aja dumeh kakus umum iku duweke kota praja lan kanggo keperluwane wong akeh , olehe nganggo banjur ora mikir marang kebersihane.
Aja dumeh meja kang dienggo nulis iku duweke kantor , olehe nganggo ora nate diresiki.
Aja dumeh nginep ing hotel lan wis rumangsa nyewa, olehe mbebuwang tegesan rokok ora didokok ing wadha awu, olehe idu sa-enggon-enggone.
Bab idu, yen ora perlu-perlu banget, aja idu. Yen ta kepeksa upamane amarga mambu ganda kang bacin, lagi katindakake. Samono mau kudu nyisih papan kang kiwa utawa migunakake kacu kanggo nutupi tutuk.
Ing ngendi bae, wayah apa bae, kita kudu nduwe pendhirian : tindak satindak , rembug sarembug kudu dijaga tata kramane. Aja duwe panemu yen tata krama mau kanggo sapa, ana pituwase apa ora, ana sing nliti apa ora, nanging duwea pendhirian yen : tata krama iku pirantine prikamanungsan.
Wewatone : aja gawe seriking liyan, aja ngganggu kasenenganing lan kamardikaning liyan sarana tindak tanduk , solah bawa lan rerembugan kang ora netepi tata krama . Yen kita ora seneng nemoni lelakon saka pratingkahe wong liya, kita aja nindakake apa-apa kang wis nate gawe gelaning ati kita mau.
Ing omah kita dhewe, sanajan ora ana pranatan tinulis, iya kudu duwe duga prayoga. Aja rame-rame nalikane tangga teparo wis turu. Aja ngunekake radio nganti dipolake bae ing wayahe tangga teparo ngaso, apa maneh apa maneh yen dheweke mau nuju gerah utawa kesripahan.

Wong kang ngerti tata krama, nalikane ana ing pasrawungan :
1. Ora bakal sisi. Yen kepeksa arep sisi, menyat metu dhisik, utawa saora-orane nyisih utawa mengo dhisik. Olehe sisi klawan migunakake kacu.
2. Ora bakal angop klawan ora nutupi tangan. Malah yen bisa , nyingkir dhisik sinamun ing samudana, supaya ora ngetarani.
3. Ora bakal ngureki irung nganggo drijine, utawa ngureki kuping nganggo cucuk –curek.
4. Ora bakal tudang-tuding , nudingi wong secedhake panggonane.
5. Ora bakal ngethoki utawa ngresiki kuku selagine jejagongan karo tamune.
6. Ora bakal lungguh karo sikil edheg utawa jigang ing sangarepe wong-wong kang durung ditepungi utawa wong kang pantes dihurmati.

Ana candhake ….

Disadhur saka : Tata Krama, Imam Supardi, 1953.

.

WONG DESA LAN ANAK-ANAKE LANANG

2010-10-01T10:54:00.000-07:00

Ana sawijining wong desa, banget susahe ing ati, dene anak-anake lanang padha congkrah, amarga saka gegethingan sarta padu. Ora ana dina kaliwatan tanpa padu, sakehe wewulangan ing bapa ora migunani. Anuju sawijining dina, anake lanang tetelu diundang. Bareng wis padha teka ,bapake celathu : “Angger, iki aku duwe barang ginawe nandha karosanmu, lagi pamataraku kowe padha rosa-rosa . Enya iki sada sabengkek, mara, sapa sing kelar nugel, dakganjar jaran siji. Anak-anake nuli nugel, genti-genti ngarah, nuli nugel bengkekan sada, kalandhesake ing dhengkul, angetog karosane , ananging telu pisan ora nguwisi, sadane siji ora ana kang coklek.
Bapake celathu maneh :” Aku wis ngira yen ora bisa tugel. Mara, saiki bengkekane dak uculane mesthi gampang kopurih cokleke. Anak-anake anuli diulungi sada ing sawatara, bareng dicokleki gampang bae.
Bapake celathu : “ Satemene angger, sada iku upamane awakmu. Yen kowe kukuh rukun karo sadulurmu, amesthi ora gampang tumiba ing tiwas, dene yen kowe congkrah , ora wurung nemu bilahi.”
Liding dongenge mangkene : Rukun agawe santosa , congkrah andadekake rusak.

Tegese tembung :

congkrah = crah, pasulayan, ora rukun.
nandha = kanggo tandha
pamatara = pamawasku, pangiraku
sabengkek = sabongkok
mara = 1. coba ta 2. teka nyedhaki, 3. merang, mbage 4.
nguwisi = ngrampungi
kukuh = 1. santosa, kuwat, kengkeng 2. kenceng kekarepane
tiwas = 1. nemahi kacilakan 2. ora kebeneran.

Ing ngisor iki ana dongeng kewan utawa fabel kanthi irah-irahan :

1. WONG DESA LAN MANUK CANGAK
2. WONG WADON LAN ANAKE ISIH CILIK TUWIN MACAN TUTUL
3. KULDI DIMOMOTI JARAN.
4. ASU AJAG LAN WEDHUS BEROK.
5. MANUK GARUDHA LAN GAGAK.

Yen kepengin maca kliken ana kene !

.

TATA KRAMA

2010-09-30T06:09:00.000-07:00

Tembung tata krama iku kedadean saka rong tembung yaiku tembung tata lan tembung krama . Miturut Baoesastra Jawa karangan WJS Poerwadarminta tegese tembung tata lan krama iku mangkene :

Tegese tembung Tata =
1. Beciking pangetrap (pasang rakit),
2. Becik pangetrape , mawa aturan sing becik,

Tegese tembung Krama =
1. (kawi) pratingkah, patrap.
2. (kawi) tata pranata kang becik, suba-sita.
3. (kawi) watak, sipat.
4. (krama ngoko) tembung pakurmatan (ing unggah-ungguhing basa).
5. (krama inggil ) laki – rabi.
6. (kawi) bojo.
Tembung camboran sing nganggo tembung krama antarane :
Kaum krama = wong cilik.
Ngapus krama = ngapusi sarana alus.
Nyangga krama = ngepenaki rembug.
Ngungkak krama = nerak tatanan.
Dikramani = dibasani (dijak guneman nganggo tembung krama ).
Dikramakake = 1. ditembungake krama 2. (krama inggil) diomah-omahake , dirabekake, dilakekake.

Dadi tembung tata krama iku tegese yaiku patrap utawa pratingkah kang becik pangetrape.

Ing Serat Nayakawara anggitan KGPAA Mangkunagara IV diterangake ing tembang Dhandhanggula.

Werdingkang wasita jinarwi,
wruhing kukum iku watakira,
adoh marang kanisthane,
pamicara puniku,
weh reseping sagung miyarsi,
tata-krama punika,
ngedohken panyendhu,
kagunan iku kinarya,
ngupa boga dene kalakuwan becik,
weh rahayuning angga.

Saben bangsa nduweni tata krama dhewe, tata kramane wong Jepang, Eropah beda karo tata kramane wong Jawa. Samono uga tata-krama kang lumaku dhek jaman biyen beda karo jaman saiki . kang perlu digatekake , yaiku : yen kita pinuju ana ing kalangan liya kang nduweni tata- krama dhewe, kita sing bisa nglarasake dhiri marang swasana ing kono mau. Kudu eling marang tujuwane njunjung tata krama kang maksude : memayu ayuning pasrawungan. Adat pakulinan kang alus, tingkah laku kang becik, bisa nglarasake marang kahanan , klebu sawijining pranatan pasrawungan sadina-dina.
Bisa nyingkiri tekane pasulayan utawa rasa pangrasa kang bisa njalari seriking atine liyan. Miturut tembang ing dhuwur tata krama iku ngedohken panyendhu, lire bisa nyingkiri anane pasulayan utawa salah tampa. Dhuwuring drajade bangsa bisa katitik saka alusing tata kramane.
Mula wis aran wajib, yen para wong tuwa lan para pamong kajabaning paring tuntunan lan kapinteran marang para putra lan para muride , uga anggulawenthah bab kasusilan lan paring tetuladhan ing bab tata krama
Tumrap bocah-bocah, para siswa lan para putra semono uga, saliyane sengkud ngudi undhaking kawruh lan kapinteran , aja nganti nglirwakake tata krama.

Ana ngendi bae tata krama mau ditrapake ?
Pangetrape tata krama antara liya :

1. Nalika tetepungan karo mitra anyar
2. Nalika cecaturan.
3. Nalika mara dhayoh.
4. Nalika kedhayohan.
5. Nalika ana ing dalan
6. Tata cara manganggo
7. Nalika dhahar lan liya-liyane.

Ing ngendi-endi panggonan salagine isih sesrawungan kang liyan panganggone tata krama iki ora kena kari.
Tata krama ing basa Indonesia utawa cara Mlayu diarani sopan santun.
Elinga : tata krama iku busananing bangsa.

Disadhur saka : Tata Krama, Imam Supardi, 1953

.

PERCAYA MARANG DHIRI PRIBADHI

2010-09-29T08:59:00.000-07:00

Lumrahe yen wong mrangguli alangan nalika nindakake pegaweyane, adate nggoleki dununge pepalang mau : ing panggonan liya. Yen mrangguli ruwet renteng, sing ditliti utawa sing didakwa adate : wong liya. Mangka sanyatane ora sakehing alangan lan rintangan iku tekane saka njaba utawa saka wong liya. Malah kerep banget : asal mulane alangan mau saka kita dhewe, kang banjur gawe akibat nuwuhake kesalahan-kesalahan kang agawe rintangan.
Wondene kang kerep nekakake alangan kang sale saka kita (badan) dhewe mau, ora liya : rasa pangrasa kita. Yaiku rasa –pangrasa apes, perasaan sumelang, kuwatir , mamang, gojag-gajeg, cekake ora percaya marang awake dhewe.
Tumrap wong urip , lumrahe kang dianggep bebaya utawa mungsuh iku anane penyakit utawa lelara. Ana maneh saweneh kang nganggep mungsuhing wong urip iku sanyatane anane peperangan, pembrontakan, perampogan, begalan, paceklik lan liya-liyane.
Nanging sejatine mungsuh tumrap siji-sijine wong kang luwih mbebayani , ora adoh saka badan kita dhewe. Yaiku kang awujud rasa –pangrasa apes-pepes, sumelang, kuwatir, wedi, jirih lan sapanunggalane mau. Iya iki mungsuh kang ora katon, nanging kang tansah ngalang-alangi marang kekarepan utawa panggayuh kita, ngrintangi marang keleksanane pegaweyan kita, ngrintangi marang rahayu slameting urip kita.
Anane bebaya pageblug utawa lelara tekane ora temtu. Malah yen rakyat wis ngerti temenan marang ajine kuwarasan langka anane pageblug mau. Balik mungsuh kang ana sajrone badan kita mau, saben dina tansah dumunung cedhak kita. Ing ngendi papan, yen kita ora bisa merangi mungsuh mau, iya kinthil bae. Pegaweyane ora liya, tansah ngalang-alangi laku arep maju.
Kita nedya maju upamane, nenging rehne mamang utawa sumelang, satemah meneng utawa mundur. Arep mbeciki pegaweyan, nanging rehne kuwatir mengko gek tuna, gek jatuh, satemah mundur, ora sida. Arep ada-ada pegaweyan anyar utawa arep nggedhekake perusahaan kang wis ana, nanging wedi anane kongkirensi, sumelang yen ora kasil, satemah ya wurung bae, ora sida ada-ada.
Wong kang kelangan kapercayan awake dhewe, ora bakal bisa ngrampungi pegaweyan kanthi becik. Luwih-luwih maneh yen arep nindakake pegaweyan kang gedhe lan abot. Suwalike , kapercayan marang awake dhewe mau, bisa neguhake kekarepan, nyantosani tekad, ngyakinake dhiri pribadhi, satemah sarupaning pegaweyan bisa ditandangi. Bisa dirampungi kanthi asil becik. tembunge saiki : sukses.
Dhandhanggula ing ngisor iki wejangane Sri Ramawijaya marang Anoman :

Kuneng lingnya Ramadayapati,
angandika sang Ramawijaya,
heh, bebakal sira kiye,
gampang kalawan ewuh,
apan ana ingkang akardi,
yen wania ing gampang,
wedia ing kewuh,
sabarang ora tumeka,
yen antepen gampang ewuh dadi siji,
ing purwa nora nana.

Terange mangkene:
Sawise rampung ature Anoman, Sang Ramawijaya banjur ngendika, yen sanyatane Anoman iku isih bebakal, lire isih durung akeh pengalamane. Mungguh sanyatane : bab gampang angel iku, satemene gumantung ana sing nglakoni. Yen sing nglakoni mung golek gampange bae, wis mesthi ora bakal katekan sedyane. Suwalike yen mung mikir marang kangelane bae, iya ora bakal kelakon anggone ngrampungi gawe. Mula kang perlu kudu mantep. Gampang lan angel kudu diantepi dadi siji, mengko banjur percaya marang dhiri prinbadhi: ora ana rasa rumangsa wegah arep miwiti nindakake pegaweyan, ora bakal ngrasa abot maneh wusanane bisa kasil becik.
Awit wis ora nduweni rasa-rumangsa kuwatir gagal, lan ora nduweni rasa-rumangsa gumampang kang njalari sembrananing lalu. Cekake yen percaya marang dhiri pribadhi tartamtu bisa mrantasi gawe.

Disadhur saka : Pertjaja Diri Pribadi (Djimat Sedjati), Imam Supardi, 1953.

.

JURU AMEK IWAK LAN IWAK CILIK

2010-09-24T09:05:00.000-07:00

Ana juru amek iwak mancing ing pinggir kali. Bareng nibakake pancinge ora antara suwe ana iwak cilik, saka kurang wiweka nyarap pancing, banjur kena. Saka getere marang gegantungane pepesthen, awit wis dicekel marang kang mancing, arep dilebokake ing kepis, nuli metu akale.
Celathu angasih-asih marang kang mancing : “ Dhuh kyai sanak, kula mugi sampeyan eculaken malih, awit taksih alit, sepele ing atasipun sampeyan. Sampeyan mancing malih mangsa ngantos dangu mesthi pikantuk sadasa, ingkang agengipun ngungkuli kula. Kajengipun kula ageng rumiyin, benjing sampeyan wangsul, kula sampeyan pancing.
Juru amek iwak mangsuli :”O, kanca cilik, rungokna celathuku. Kowe nedya mblilu aku. Yen kowe saiki dakculna, kaya-kaya salawase ora kena dakpancing maneh. Kowe ing mengko wis kacekel dening aku, iku wus mesthi katekem ing tanganku. Mulane kowe gentho cilik mengko bakal mlebu ing wajan, banjur rampung.
Liding dongeng mangkene : samubarang kang wus mesthi, yen kolirokake karo kang durung mesthi, tartamtu kowe bakal kalorop.

Tegese tembung :
juru amek iwak = tukang golek iwak.
wiweka = pangati-ati
geter = obah kumitir, ndhrodhog
geter atine = ketir-ketir atine , sumelang semu wedi
kepis = wadhah iwak lumrahe digawe saka nam-naman pring
angasih-asih = njaluk diwelasi, njaluk ditresnani.
gentho = bangsat, bajingan
liding dongeng = katrangan karepe dongeng.
kalorop = kapusan, keblasuk.
sato = kewan

Dilatinake saka : Layang Dongeng Sato Kewan, Dr C.F. Winter

Dongeng sato kewan iku uga diarani fabel. Ing ngisor iki ana dongeng sato kewan sawetara yaiku :

1. Kuwuk Lan Macan Tutul.
2. Asu Ajag Lan Manuk Gagak.
3. Asu Ajag, Cempe, Lan Wedhus Lanang.
4. Laler lan Kreta Cilik.
5. Manuk Merak Lan Sandhang Lawe.

Yen kepingin maca, kliken ana kene!

.

ADIGANG, ADIGUNG, ADIGUNA

2010-09-23T06:22:00.000-07:00

SERAT WULANGREH
Anggitan : Ingkang Sinuwun Sri Pakubuwana IV
Gambuh.

7.
Iku upamanipun,
aja ngandelaken sira iku,
suteng nata iya sapa ingkang wani,
iku ambege wong digung,
ing wusana dadi asor.

(Iku mau upamane, aja kowe ngendelake yen putrane ratu, sapa sing bakal wani. Mangkono mau ambege wong digung, wekasan dadi asor).

Tegese tembung :

andel = percaya, ngandelaken = mercaya, njagakake ,
andel-andel = sing dipercaya, sing dijagakake, gegedhug, senapati.
ora ngandel = ora percaya.
suteng = suta + ing = anake.
nata = ratu, narendra, narpati, naradipati, katong.
ambeg = ambek, watak, nduweni bebuden.
ambeg darma = welasan, seneng tetulung.
ambeg siya = awatak siya marang.
ambeg sura = kendel banget
ambeg wani = kendel.kumendel.
ambeg welas = welasan

8.
Adiguna puniku,
ngandelaken kapinteranipun,
samubarang kabisan dipun dheweki,
sapa pinter kaya ingsun,
tuging prana ora injoh.

(Adiguna iku ngandelake kapinterane. Samubarang kapinteran ora ana sing madhani, ora ana sing pinter kajaba aku, tekaning endhon ora bisa )

Tegese tembung :

kabisan = kapinteran.
ingsun = aku, ingong, ingwang.
tug = ketug, tutug, tekan
prana = 1. ati, pangrasa 2. ambekan, napas, dayaning urip.

9.
Ambeg adigang iku,
ngandelaken ing kasuranipun,
para tantang candhala anyenyampahi,
tineneman nora pecus,
satemah dadi geguyon.

(Ambeg adigang iku ngandelake kuwanene, seneng kekerengan, ala bebudene lan seneng nacad. Bareng ditemeni ora bisa, wusanane dadi geguyon).

Tegese tembung :

kasuranipun = ka + sura + ipun = kuwanene.
para tantang = seneng kekerengan, seneng tukaran.
candhala = nistha , ala kalakuwane
nyampahi = moyoki, maoni, maido, nacad
tinemenan = ditemeni
ora pecus = ora bisa.
satemah = wasanane, tundhone.

10.
Dene katelu iku,
si kidang suka ing patinipun,
pan si gajah alena patinireki,
si ula ing patinipun,
ngandelken upase mandos.

(Dene telu-telune iku, si kidang kasukan sing njalari patine, si gajah patine jalaran kurang pangati-atine, si ula patine jalarane ngandelake wisane sing mandi).

Tegese tembung :

suka = seneng. suka parisuka = seneng-seneng. kasukan = kasenengan
lena = 1. kurang weweka, nemahi bebaya amarga katalompen 2. ilang, mati.
patinireki = pati + ira + iki
mandos = mandi (mandos = kanggo nyundhukake guru lagu kudu o )

11.
Katelu nora patut,
yen tiniru mapan dadi luput,
titikane wong anom kurang wewadi,
bungah akeh wong anggunggung,
wekasane kajalomprong.

(Katelune mau ora pantes, yen ditiru malah luput, tengerane wong anom iku kurang bisa nyimpen wewadi. Rumangsa seneng yen akeh wong ngalem (nggunggung), wekasane malah kesasar )

Tegese tembung :

mapan = milih papan, manggon, manggon ing papan prayoga, maton banget.
titikane = tetenger, ciri-ciri.
titikan = apa-apa sing kanggo tandha bukti barang sing ilang.
ketitik = kaweruhan, konangan.
wewadi = kang sejati, kang penting (perlu), dikeker, ora diwedharake marang liyan.
anggunggung = ngalem sing keladuk, ngompak, ngonggrong.
kajalomprong = keblasuk, kesasar, kapusan.

Ana candhake ...

TEMBUNG GARBA ( TEMBUNG SANDI )

2010-09-21T07:58:00.000-07:00

KINANTHI

Dadia lakunireku,
cegah dhahar lawan guling,
lan aja sok sukan-sukan,
anganggoa sawatawis,
ala watake wong suka,
nyuda prayitnaning batin.

Yen wis tinitah wong agung,
aja sira nggunggung dhiri,
aja leket lan wong ala,
kang ala lakunireki,
nora wurung ngajak-ajak,
satemah anenulari.

(Wulangreh, PB IV)

Ing tembang Kinanthi ing dhuwur iku ana tembung “lakunireku” lan tembung “lakunireki”. Satemene tembung lakunireku kedadean saka tembung laku + panambang ira + tembung iku. Tembung-tembung mau didadekake satembung, perlune kanggo nyocokake guru wilangane tembang. Yen saupama ora dibuwang wandane , bakal kaluwihan sawanda. Samono uga tembung lakunireki.
Tembung-tembung sing kaya mangkono iku diarani tembung garba utawa tembung sandi.

Tembunggarba ana telung warna yaiku :
1. Tembung garba sutrawam : yaiku tembung garba sing oleh aksara w. Tuladha: :
malbweng = malebu + ing
munggweng = munggu + ing (tg. manggon ing)
2. Tembung garba sutraye : yaiku tembung garba sing oleh aksara y (ya). Tuladhane :
sedyarsa = sedya + arsa (tg. tujuane, karepe)
sugyarta = sugih + arta. (tg. sugih dhuwit )
3. Tembung garba warga ha: yaiku tembung garba sing ora kalebu ing lelorone iku. Tuladha:
narenda = nara + endra. (tg. wong sing pangwasane kaya bathara endra, ratu)
narpendah = narpa + endah (tg. ratu sing ayu )

Tuladha liyane :

aneng = ana + ing
araneki = arane + iki
dupyarsa = dupi + arsa.
jalwestri = jalu + estri
jiwangga = jiwa + angga
kajuwareng = kajuwara + ing
kalokeng rat = kaloka + ing rat
karyenak = karya + enak
kawindra = kawi + indra
lagyantuk = lagi + antuk
lebdeng = lebda + ing
legaweng = legawa + ing
lumakweng = lumaku + ing
maharaja = maha + raja
maharsi = maha + resi
mahmeru = maha + meru
martotama = marta + utama
murweng = murwa + ing
nayakeng = nayaka + ing
pranaweng = pranawa + ing
prapteng = prapta + ing
prawireng = prawira + ing
prawirotama = prawira + utama
sangsayarda = sangsaya + arda
sarotama = sara + utama
sarwendah = sarwa + endah
sireku = sira +iku
sitinggil = siti + inggil.
sukeng = suka + ing
surendra = sura + indra
waspadeng = waspada + ing
wirotama = wira + utama
yeku = ya + iku.

KIDUNG MANTRAWEDHA

2010-09-20T04:23:00.000-07:00

DHANDHANGGULA.
1.
Ana kidung rumeksa ing wengi,
teguh ayu luputa ing lara,
luput ing bilahi kabeh,
jim setan datan purun,
paneluhan tan ana wani,
miwah panggawe ala,
gunaning wong luput,
geni atemahan tirta,
maling adoh tan wani perak ing mami,
tuju guna pan sirna.

2.
Sakehing lara pan samya bali,
sakeh ama pan samya miruda,
welas asih pandulune,
sakehing braja luput,
kadi kapuk tiba ing wesi,
sakehing wisa tawa,
sato galak tutut,
kayu aeng lemah sangar,
songing landhak guwane wong lemah miring,
myang pakiponing merak.

3.
Pagupakaning warak sakalir,
nadyan arga myang segara asat,
temahan rahayu mangke,
dadya sarira ayu,
ingideran pra widadari,
rineksa malaekat,
lan sagung pra rasul,
pinayungan ing Hyang Suksma,
ati Adam utekku bagendha Esis,
pangucap nabi Musa.

4.
Pan napasku Nabi Ngisa linuwih,
nabi Yakub pamiarsaningwang,
Dawud suwaraku mangke,
nabi Brahim nyawaku,
nabi Sleman kasekten mami,
nabi Yusup rupengwang,
Edris ing rambutku,
bagindha Ngali kulit wang,
Abubakar getih daging Ngumar singgih,
balung bagendha Ngusman.

5.
Sungsumipun Patimah linuwih,
Siti Aminah bayuning angga,
Ayub ing ususku mangke,
nabi Nuh ing jejantung,
nabi Yunus ing otot mami,
netraku ya Muhammad,
pamuluku rasul,
pinayungan Adam Kawa,
sampun pepak sakathahe para nabi,
dadya sarira tunggal.

6.
Ana wiji sawiji dadi,
ingkang pencar salumahing jagad,
kasamadan dening date,
kang maca kang angrungu,
kang anurat kang animpeni,
dadya ayuning jasad,
kinarya sesembur,
lamun winaca ing toya,
kinarya dus prawan tuwa aglis laki,
wong edan nuli waras.

7.
Lamun ana wong kadendha kaki,
wong kabanda wong kakehan utang,
becik wacanen den age,
ing wanci tengah dalu,
ping sawelas wacanen singgih,
luwar ingkang kabanda,
kang kadendha wurung,
enggal nuli sinauran,
mring hyang suksma kang utang punika singgih,
kang agring nuli waras.

8.
Lamun arsa tulus nandur pari,
puwasaa sawengi sadina,
iderana galengane,
wacanen kidung iku,
sakeh ama tan ana wani,
lamun sira arsa prang,
watek ken ing sekul,
angsala tigang pulukan,
mungsuhira rep-sirep tan ana wani,
dadya unggul prangira.

SATRIYA , KEPRIYE ?

2010-09-19T09:50:00.000-07:00

Tembang ing dhuwur kapethik saka Serat Wulang Reh anggitan Ingkang Sinuwun Paku Buwana IV minangka piwulang marang putra wayahe, supaya kabeh padha nduweni watak satriya. Apa ta satriya iku ? Miturut kamus Kawi-Jawa karangan C.F.Winter satriya iku tegese tedhak turune ratu. Dene miturut Baoesastra Djawi karangan WJS Poerwadarminta ateges : wong luhur, utawa prajurit luhur. Dene nyatriya : nduweni watak satriya , yaiku nduweni tindak tanduk kang utama sarta kendel.
Watak utama iku watak kang ora nalisir saka bebener. Bebener kaya kang didhawuhake dening Gusti kang Maha Kawasa, sarta ora nalisir saka angger-anggering negara. Dene kendel ateges wani nindakake bebener, kayata mbrantas tindak korupsi, mbrantas mafia hukum sing saiki lagi dadi kawigatene bangsa Indonesia.
Jatmika tegese anteng utawa alus budine. Nindakake samubarang pakaryan ora kena grusa-grusu, sing tundhone malah kliru. Dene ruruh ateges wanguning praen sareh. Tembung jatmika lan ruruh iku tembung loro sing ora kena dipisah-pisahake. Wong sareh ora ateges ora bisa mlayu banter. Samubarang tindak dipikir kanthi jero. Wasis samubarangipun bisa mumpuni sabarang pakaryan, pinter ing sakabehe.

PARIKAN (3)

2010-09-18T23:47:00.000-07:00

1. Kodhoke kalung kupat,
Boyoke sing ora kuwat.

2. Purwadadi kuthane,
Sing dadi nyatane.

3. Nyang Sala payunge ilang,
Dadi randha aja sumelang.

4. Gresik Surabaya,
Kalah dhisik aja ngresula.

5. Jombang Kertasana,
Yen kebimbang ndang takokena.

6. Lurik Pantiyasa.
Dilirik ora rumangsa.

7. Bir temulawak.
Dipikir ngrusakke awak.

8. Awan-awan mlaku ngulon.
Nganti edan ora kelakon.

9. Omah gendheng tak saponane.
Abot entheng tak lakonane.

10. Mangan gethuk ra nganggo klapa.
Yen wis gathuk ngenteni apa.

11. Gedhogan omahe cempe.
Kene gedibagan kana ra piye-piye.

12. Klambi abang suweng ontang-anting.
Diajak gemang ditinggal gulung koming.

13. Theklek kecemplung kalen.
Timbang golek aluwung balen.

14. Ireng-ireng kembang telekan.
Rupane ireng dadi golekan.

15. Nyangking ember isine lonthong.
Lungguh jejer gak wani omong.

PEPALI KE AGENG SELA (1)

2010-09-18T22:52:00.000-07:00

DHANDHANGGULA

1. Pepali ku ajinen ambrekati,
tur selamet sarta kuwarasan,
pepali iku mangkene,
aja agawe angkuh,
aja ladak lan aja jail,
aja ati serakah,
lan aja celimut,
lan aja mburu aleman,
aja ladak wong ladak pan gelis mati,
lan aja ati ngiwa.

2. Padha sira tetirua kaki,
jalma patrap iku kasihana,
iku arahen sawabe,
ambrekati wong iku,
nora kena sira wadani,
tiniru iku kena,
pambegane alus,
yen angucap ngarah-arah,
yen alungguh nora pegat ngati-ati,
nora gelem gumampang.

3. Sapa-sapa wong kang agawe becik,
nora wurung mbejang manggih arja,
tekeng saturun-turune,
yen sira dadi agung,
amarentah marang wong cilik,
aja sedaya-daya,
mundhak ora tulus,
nggonmu dadi pangauban,
aja nacah mrentahe ingkang patitis,
nganggoa tepa-tepa.

4. Padha sira ngestokena kaki,
tutur ingsun kang nedya utama,
angarjani sarirane,
wya nganti seling surup,
yen tumpang suh iku niwasi,
anggung katelanjukan,
temah sasar susur,
tengraning jalma utama,
bisa nimbang kang ala lawan kang becik,
rasa rasaning kembang.

5. Kawruhana pambengkasing kardi,
pakuning rat lelananging jagad,
pambengkasing jagad kabeh,
amung budi rahayu,
setya tuhu marang hyang widhi,
warastra pira-pira,
kang anggung ginunggung,
kasor dening tyas raharja,
harjaning rat punika pakuning bumi,
kabeh kapiyarsakna.

6. Poma-poma anak putu mami,
aja sira ngegungaken akal,
wong akal ilang baguse,
dipun idhep wong bagus,
bagus iku dudu mas picis,
lawan dudu sandhangan,
dudu rupa iku,
bagus iku nyatanira,
yen dinulu asih semune prak ati,
patrap solah prasaja.

7. Lawan aja dhemen ngaji-aji,
aja sira kepingijn kedhotan,
kadigdayan apa dene,
aja sira mbedhukun,
aja ndhalang lan aja grami,
aja budi sudagar,
aja watak kaum,
kang den ajab mung reruba,
kaum iku padune cukeng abengis,
iku kaum sanyata.

8. Kumbah krakah cukit lan andulit,
miwah jagal melanten lan kumala,
iku nora dadi gedhe,
wajib sinirik iku,
pan wus aja ngaruh-aruhi,
aja doyan sembrana,
matuh analutuh,
niwasi sabarang karya,
wong sembrana temahane nora becik,
nyenyenges nanjak-anjak.

9. Pae wong kang makrifat sejati,
tingkah una-unine prasaja,
dadi panengran gedhene,
eseme kadi juruh,
saujare manis trus ati,
iku ingaran dhomas,
wong bodho puniku,
ingkang jero isi emas,
ingkang nduwe bale kencana puniki,
bola bali kinenca.

10. Keh tepane mring sagunging ngaurip,
pan uninga ati tengu gengnya,
ingkang sasingkal gedhene,
endhog bisa keluruk,
miwah geni binakar warih,
iku talining barat,
kawruhana iku,
manjing atos nora renggang,
bisa mrojol ing kerep dipun kawruhi,
kang cendhak kethokana.

11. Aja watak sira sugih wani,
aja watak sok ngajak tukaran,
aja ngendelken kuwanen,
aja watak anguthuh,
ja ewanan lan aja jail,
aja ati canthula,
ala kang tinemu,
sing sapa atine ala,
nora wurung bilahi pianggih wuri,
wong ala nemu ala.

12. Poma-poma anak putu sami,
aja sira mengeran busana,
aja ngendelken pintere,
aja anggunggung laku,
ing wong urip dipun titeni,
aketareng basa,
katandha ing semu,
semu becik semu ala,
sayektine ana tingkah solah muni,
katon amawa cahya.

13. Aja sira amadhakken jalmi,
amarentah kaya sato kewan,
kebo sapi miwah iwen,
aja sira prih weruh,
kaya uwong pan ora ngerti,
aja kaya si soma,
kebone pinukul,
sababe sinau maca,
yen bisaa nora beda padha urip,
mulane awewuda.

14. Ayam ginusah yen munggah panti,
atanapi lamung mangan beras,
kebo ingadhangan bae,
iku wong olah semu,
lamun sira tetanggan kaki,
yen layak ingaruhan,
aruhana iku,
yen tan layak enengena,
apan iku nggemeni darbek pribadi,
pan dudu rayatira.

15. Patrapena rayatira kaki,
anak putu sanak presanakan,
enakena ing atine,
lamun sira amuruk,
weruhena yen during sisip,
yen uwus katiwasan,
aja sira tutuh,
kelangan tambah duraka,
yen wus tiwas sira umpah-umpah kaki,
tur iku mundhak apa.

16. Bumi geni banyu miwah angin,
pan srengenge lintang lan rembulan,
iku kabeh aneng kene,
segara jurang gunung,
padhang peteng padha sumandhing,
adoh kalawan perak,
wus aneng sireku,
mulane ana wong ngucap,
sapa bisa wong iku njaringi angin,
jaba jalmu utama.

17. Tama temen tumanem ing ati,
atinira tan nganggo was-uwas,
waspada marang ciptane,
tan liya ananipun,
muhung cipta harjaning ragi,
miwah harjaning wuntat,
ciptane nrus kalbu,
nuhoni ingkang wawenang,
wenangira kawula pasthi,
sumangga ring kadarman.

Ana candhake …

PEPRIMAN

2010-09-12T05:50:00.000-07:00

pepriman ing pojok dalan
klambi gombal nyeret theklek kayune entek
sila sedheku, amarikelu
nyadhong runtuhan welas
angen-angene sajangkah sadawane tangan bisa mlumah
weteng diempet , singset
dongane ndhrindhil, amit-amit anak putu aja niru
tembunge mung saukara : “nyuwun separing-paring
nampia rejeki kathah saking Gusti Allah”
yen atine bungah

ana maneh pepriman
klambi nylithit nganggo sandhal kulit
antri jakat nganti nyawa oncat
apa kesrakat ?
toh pati rebut barang tanpa aji
sapa mreduli ?

ana maneh ing jero kantor
nganggo dasi numpak montor
tanpa nyadhong , ana sing setor

ing ngendi regane awak ?
dibusak ?
apa cluthak ?

Surabaya, 13 September 2010

PADA LAN TETENGER LIYANE ING AKSARA JAWA (6)

2010-09-10T20:36:00.000-07:00

Trap-trapane ing aksara Jawa

PANJENENGAN KLIK ING KENE !

PADA LAN TETENGER LIYA-LIYANE

1. Pada lan tetenger liya-liyane kang kanggo ing sastra Jawa, wujude lan jenenge kaya kang kacetha ing ngisor iki :
a. pada luhur
b. Pada madya
c. pada andhap
d. purwapada
e. madyapada
f. wasanapada
g. Pada Guru (uger-uger)
h. Adeg-adeg (ada-ada)
i. pada pancak
j. Pada lingsa
k. Pada lungsi
l. pada pangkat

2. Gunane pada lan tetenger liya-liyane mangkene :
a. Pada luhur , unine “mangajapa” kanggo bebukane layang kiriman ing sangarepe satatabasa utawa adangiyahe layang saka bangsa luhur (saka dhedhuwuran, penggedhe utawa wong tuwa).
b. Pada madya, unine uga “mangajapa” trape ana ing sangarepe satatabasa utawa adangiyahe layang kang saka sapadha-padha.
c. Pada andhap, unine iya “mangajapa”, trape ing sangarepe satatabasa utawa adangiyahe layang kang saka andhahan (utawa saka wong enom). Tuladhane:
d. Purwapada, unine “becik” trape ing bebukane layang tembang ing sangarepe pupuh kapisan.
e. Madyapada, unine mandrawa, tegese “adoh, tangeh “, maksude isih adoh utawa isih tangeh tamate buku utawa carita iku. Trape ing wekasane pupuh manawa arep ganti pupuh liya.
f. Wasana pada, unine “iti” tegese “tamat” trape ing wekasaning carita kang sinawung ing tembang .
g. Guru utawa “uger-uger”, trape ing : sajroning layang kiriman ing sangarepe purwabasa, dadi sawise satatabasa utawa adangiyah.
h. Adeg-adeg utawa ada-ada, trape ing bebukaning ukara.
i. Pada pancak.
j. Panutuping wasanabasa ing layang kiriman.
k. Pada lingsa, gunane dienggo misah gatraning gatraning ukara. Yen ing wekasane gatra kang pancene kudu mawa pada lingsa wis ana pangkon, pangkon iku dadi lelirune pada lingsa.
l. Pada lungsi, kanggone ana ing wekasaning ukara, dadi dienggo misah ukara. Manawa ing wekasane ukara ana pangkon, dadine pada lungsi mung kari muwuhi pada lingsa utawa pada siji.

3. Pada pangkat, gunane werna-werna.
a. Kanggo ngapit-apit angka Jawa
b. Kanggo ngelet-eleti kandhane pangripta karo tembung / ukara kang ditirokake dening pangripta.
c. Ing saburine tembung “yaiku” utawa “kayata”, manawa sawise tembung iku banjur mratelakake bab utawa barang luwih saka loro.
d. Ing saburine tembung “mangkene”.
e. Kanggo ngelet-eleti tembung utawa bab karo katrangane , supaya gampang dingreteni maksude.
f. Ing wekasaning gatraning tembang, Manawa tembung ing wiwitaning gatra candhake, pancene (mathuke) kudu dumunung ana ing wekasaning gatra iku.

AKSARA MURDA, AKSARA SWARA, AKSARA REKAN LAN ANGKA JAWA (5)

2010-09-10T16:49:00.000-07:00

Tata panulise aksara Jawa katrangan ing ngisor iki

PANJENENGAN KLIK ANA KENE !

AKSARA MURDA

1. Murda = sirah (Walanda = hoofd, Inggris = head)
Aksara murda = aksara sirah, aksara sesirah (Walanda : hoofdletter, Inggris : capital).
Aksara murda iku satemene ORA ANA. Wondene kang lumrahe diarani aksara murda, utawa kang DIANGGEP minangka aksara murda iku sejatine AKSARA MAHAPRANA, yaiku aksara kang pancene kudu diucapake kanthi abab akeh; kosok baline aksara alpaprana, yaiku aksara kang kudu diucapake lumrah (kanthi abab sathithik)

2. Cacahe aksara murda (kang DIANGGEP aksara murda ) ana wolu, yaiku : Na, Ka, Ta, Sa, Pa, Nya, Ga, Ba.

3. Saben aksara Murda ana pasangane.
Aksara Ca ora ana murdane , nanging pasangane ana , nanging saiki wis ora kanggo
Aksara murda ing jaman saiki uga wis ora kanggo. Mriksanana layang Sarining Paramasastra Jawa kaca 121.

4. Aksara murda mung kanggo ing tata prunggu, tegese kanggo pakurmatan. Aksara murda ora kena dadi sesigeging wanda.
Ing jaman biyen kang lumrah ditulis nganggo aksara murda asmane para luhur, jejuluke lan pedunungane minangka pakurmatan. Tuladhane , kayata :

Kanjeng SuSuhunNan PaKu BuwaNa ing SuraKarta HadiNingrat
Dewi SinTa putrane putri PraBu JaNaKa raTu nagara manTili kagarwa PraBu Rama.

5. Saiki jaman demokrasi . Prayogane kabeh jenenge wong lan jenenge titah kang tata-caraning uripe kaya manungsa, kayata raseksa, wanara lan sapanunggalane kang kasebut ing carita padhalangan lan liya-liyane , katulis nganggo aksara murda. Cukup nganggo aksara murda siji bae, aksara sing ngarep dhewe. Yen aksara sing ngarep dhewe ora ana murdane , ya aksara burine ; yen burine ora ana murdane, ya burine maneh. Tuladhane, kayata :
Dipaprawira, Mas Sudarsana, Prawiramartaya, Raden Burham, Bu guru Nurratri, Raden Ajeng Kartini
Pak Mantri Aripin Raseksi Trijatha.

Mung tembung “Gusti Allah” lumrahe aksara murda saanane ditulis kabeh, mangkene : GusTi Allah

AKSARA SWARA

1. Aksara swara iku sejatine mung ana lima, yaiku : A, I, E, O, U.

A – kara unine a.
I – kara unine i
E – kara unine e
O– kara unine o
U- kara unine u
Ananging aksara : Pa dicerek, dadi lelirune re, Nga dilelet, dadi lelirune le
Kalebu aksara swara, mulane banjur ana sing ngarani yen cacahe aksara swara ana pitu. Bab iku salaras karo kawruh sangkalan, tembung swara dianggep darbe watak wilangan pitu.
Panganggone aksara swara pa cerek lan nga lelet
rega ,rena, resik, marem, aremarem, marem, sarem, karep, pambarep, sareng, wulan Rejeb, angsal rejeki, katon regeng, sanget remen, dipun remet, damel rempeyek

gelem, pelem, lembut, lemah, adol lenga, pelem legi, boten lenggah

2. Gunane aksara swara dienggo nulisi tembung manca kang dicethakake, kayata :
Agustus, Ibrahim, Espres
Oktober, Usman, Inggris

3. Aksara swara ora kena dadi pasangan. Manawa dumunung ing saburine wanda sigeg, aksara sesigeging wanda iku kudu dipangku. Wondene aksara swara pa cerek dadine pasangan katulis jejer karo aksara kang dipasangi; aksara swara nga lelet dadine pasangan katulis ing sangisore aksara kang dipasangi; mesthi bae pasangane pepet dumunung ing sadhuwure aksara kang dipasangi.
Wulan April, Pak Idris, Pangkat Opsihter, malem Rebo, Mas Umarsaid,mangan lepet

4. Aksara swara iku ora kena ditrapi sandhangan swara.
5. Tembung manca kang ora dicethakake, luwih-luwih tembung manca kang wis rumasuk basa Jawa nganti arang kang sumurup yen iku tembung manca, lumrahe katulis tanpa aksara swara. Tuladhane kayata tembung Sangsekerta “aksara” lumrahe mung katulis

AKSARA REKAN

1. Aksara rekan cacahe ana lima, yaiku : kh, dz, f, z, gh
Gunane aksara rekan dienggo nulisi tembung manca kang dicethakake, luwih-luwih tembung Arab.Manawa ora dicethakake yen kang ditulis iku tembung manca, mung katulis nganggo aksara lumrah bae. Tuladhane kayata :
Khatib yen ora dicethakake katib
Dzikir yen ora dicethakake dikir
Faham yen ora dicethakake paham
Zakat yen ora dicethakake jakat
Ghoib yen ora dicethakake gaib

2. manawa aksara rekan karaketan sandhangan pepet, cecake telu dumunung ing sajroning pepet; dene yen karaketan sandhangan wulu, layar utawa cecak , cecake telu dumunung ing sisih kiwa, sandhangan wulu, layar, utawa cecak ing sisih tengen. Tuladhane :
fitrah, farlu, dwifungsi, firman

3. kajaba aksara rekan f kang wujuding pasangane pa cecak telu aksara rekan ora kena dadi pasangan. Manawa aksara rekan dumunung ing saburine wanda sigeg, sesigeging wanda iku kudu dipangku. Tuladhane :

sampun faham, saweg dzikir, zakat fitrah, sumerep ghaib.

ANGKA JAWA

1. Angka Jawa siji tekan sanga sarta das, wujude mangkene :
1 = aksara ga
2 = aksara nga dilelet
3 = aksara nga dipengkal
4 = aksara ma miring
5 = aksara ma kurung
6 = aksara E – kara
7 = aksara la
8 = aksara pa murda
9 = aksara ya
0 = bunderan (Indonesia : nol)

2. Sarehning angka Jawa iku awujud aksara Jawa , supaya ora mbingungake , panulise kudu dipisah karo aksara Jawa kang dumunung ana ing sakiwa tengene . Srana kang dienggo misah iku pada pangkat, mulane angka Jawa diapit-apit ing pada pangkat. Tuladhane :
Sataun wonten :12: wulan.
sawulan punika :30: dinten.
Taun Masehi sapunika :2010

3. Manawa ing saburine angka Jawa ana pada lingsa utawa lungsi , ing saburine angka iku banjur tanpa pada pangkat. Tuladhane :
Mangkate jam :7, mulihe jam :10
Putrane pak Guru :3, wayahe :8.
Murid SMP ing sekolahanku :294, wadone :106

UNINE SANDHANGAN SWARA I, U, E, O, E (4)

2010-09-10T07:47:00.000-07:00

UNINE SANDHANGAN WULU
(UNINE SWARA I)

Katrangan kanthi tuladha -tuladha aksara Jawa

PANJENENGAN KLIK ANA KENE !

1. Tumrap ing wanda menga, kabeh sandhangan wulu aswara jejeg, kayata :
iki siji, ngati-ati, dadi kyai

2. Tumrap ing wanda sigeg aswara jejeg, manwa sandhangan wulu dumunung ing :
a. Wanda sigeg aksara irung kang dudu wanda wekasan, kayata :
Timba, pinten,kancing
Sing nyebal : ingkang
b. Tembung mung sawanda kang kalebu tembung pangungun, kayata :
Cit, prit, crit

c. Wanda wekasan kang sigeg, banjur oleh panambang a, i, e, an, anipun, utawa en.Sing maune nduweni swara miring bali jejeg maneh.
mancing ( i miring)
mancinga (i jejeg)
mancingi (i jejeg)
pancinge (i jejeg)
pancingan (i jejeg)
pancinganipun ( i jejeg)

3. Tumrap ing wanda sigeg aswara miring, manawa dumunung ing :
a. Tembung mung sawanda kang dudu tembung pangungun, kayata :
ing, sing, ping, ting, pring, wit, sir,pir, tir.

b. Wanda wekasan :
Becik, keris,murid

c. Saliyane wanda wekasan , manawa sesigege dudu aksara irung, kayata :
Siswa, sulistya, suwignya

UNINE SANDHANGAN SUKU
( SWARA U )
1. Tumrap ing wanda menga, kabeh sandhangan suku aswara jejeg, kayata :
Tuhu, wulu, lunyu,brutu

2. Tumrap ing wanda aswara jejeg, manawa dumunung ing :
a. Tembung mung sawanda kang kalebu tembung pangungun , kayata :
Ut, wut, nyut, cur

b. Wanda sigeg aksara irung kang dudu wanda wekasan, kayata :
bumbung ,blumbang, cumplung, srundeng

c. Wanda wekasan kang banjur oleh panambang Kayata :
sabun ( u miring)
nyabuni (u jejeg)
sabunan (u jejeg)
sabunan (u jejeg)
sabunane ( u jejeg)
sabunanipun (u jejeg)
sabunen (u jejeg)
sinabunan ( u jejeg)

3. Tumrap ing wanda sigeg aswara miring, manawa sandhangan suku dumunung ing :
a. Tembung mung sawanda kang dudu tembung pangungun, kayata :
Mung , bung, bur, bun, pun, jun, tur
b. Wanda wekasan, kayata :
Sampun, mancur, nyamplung,nglumpruk*)

c. Saliyane wanda wekasan, manawa sesigege wanda iku dudu aksara irung, kayata :
Duksina, suksma, trustha, murni

UNINE SANDHANGAN TALING
(SWARA E )
1. Tumrap ing wanda menga aswara jejeg, manawa sandhangan taling iku dumunung ana ing :
a. Tembung mung sawanda :
He, le, taun je, taun be

b. Wanda wekasan, kayata :
Kate, sate, gule, pete

c. Purwane tembung 3 wanda, kayata :
Kewala, kemawon, rewanda, sewaka

d. Sangarepe wanda wekasan kang menga legena, utawa mawa sandhangan saliyane wulu utawa suku , kayata :
Rene, dewa, kreta, pelo

e. Sangarepe wanda wekasan kang sigeg tanpa sandhangan swara, utawa mawa sandhangan swara saliyane pepet utawa taling, kayata :
Keyok, eram, cebol

2. Tumrap ing wanda menga aswara miring, manawa dumunung ing .
a. Wanda menga ing sangarepe wanda wekasan kang uga menga mawa sandhangan wulu utawa suku, kayata :
Keri, beji, teji, cekli

b. Wanda menga ing sangarepe wanda wekasan kang sigeg lan mawa sandhangan pepet utawa taling, kayata :
mesem , leren, kerem, gepeng

3. Tumrap ing wanda sigeg aswara jejeg, manawa dumunung ing :
a. Wanda sigeg aksara irung ing sangarepe wanda wekasan kang menga tanpa sandhangan swara, utawa mawa sandhangan swara liyane wulu utawa suku, kayata :
Endra, menda, tempe, endha

b. Wanda sigeg aksara irung ing sangarepe wanda wekasan kang sigeg tanpa sandhangan swara, utawa mawa sandhangan wulu utawa taling tarung, kayata :
Kendhang, cemplang, enjing, bengkong

4. Tumrap ing wanda sigeg aswara miring, manawa dumunung ing :
a. Tembung mung sawanda,kayata :
Heh, the, meh, jres

b. Sangarepe wanda wekasan kang menga mawa sandhangan wulu utawa suku, kayata :
Jengki, estu, estri, keksi

c. Sangarepe wanda wekasan kang sigeg mawa sandhangan pepet utawa taling, kayata :
Kendel, kengser, pendeng, grenjeng

d. Wanda wekasan kang sigeg,kayata :
Dumeh, joged, godheg,bledheg

UNINE SANDHANGAN TALING TARUNG
( SWARA O )
1. Tumrap wanda menga aswara jejeg, manawa dumunung ing :
a. Tembung mung sawanda, kayata :
Ho, wo, so, lo

b. Wanda wekasan, kayata :
Sinyo, ngaso, bedho, rebo

c. Purwane tembung telung wanda, kayata :
Korawa, lodaya, buta locaya

d. Sangarepe wanda wekasan kang menga tanpa sandhangan swara, utawa mawa sandhangan saliyane wulu utawa suku, kayata :
Krodha, semboja, bodho, ore

e. Sangarepe wanda wekasan kang sigeg tanpa sandhangan swara, utawa mawa sandhangan saliyane pepet utawa taling tarung, kayata :
Nyonyah, kojur, komuk, kongas

2. Tumrap ing wanda menga aswara miring, manawa dumunung ing :
a. Wanda ing sangareping wanda wekasan kang menga mawa sandhangan wulu lan suku, kayata :
Topi, mori, wolu, kolu

b. Wanda sangarepe wanda wekasan kang sigeg mawa sandhangan pepet utawa taling tarung, kayata :
Coplok, krodhong, kopyor

3. Tumrap ing wanda sigeg aswara jejeg, manawa dumunung ing :
a. Wanda sigeg aksara irung ing sangarepe wanda wekasan kang menga lan mawa sandhangan swara taling atawa taling tarung.
Kondhe, ngombe, blondho, conto

b. Wanda sigeg aksara irung ing sangarepe wanda wekasankang uga sigeg tanpa sandhangan swara, utawa mawa sandhangan saliyane pepet utawa taling tarung, kayata :
Plonthang, komplang, konthit, kondhe

c. Wanda wekasan kang sigeg banjur oleh panambang a , an , kayata :
cakot ( o miring)
nyakota( o jejeg )
cakotan ( o jejeg )

d. Wanda sangarepe wanda wekasan kang sigeg kang banjur oleh panambang a
rontog ( o miring)
rontoga ( o jejeg)
rontogan ( o jejeg )

4. Tumrap ing wanda sigeg aswara miring, yen dumunung ing :
a. Tembung mung sawanda, kayata :
Lor, dom, moh, loh, jlog

b. Wanda wekasan, kayata :
Adoh, babon, anjlog

c. Wanda sigeg aksara irung ing sangarepe wanda wekasan kang menga tanpa sandhangan swara, kayata :
Amba, nangka, candra, randha
Ganda, langka, kandha, mangsa

Taling-tarung ing dhuwur iku lumrahe diarani TALING-TARUNG PALSU. Diarani mangkono, jalaran yen tembunge rinaketan panambang apa bae, taling-tarung iku banjur ILANG ; kajaba yen dipanambangi a. Tuladhane :
kancaku (kancamu, kancane, kancanipun, kancanira, kancaningsun )

d. Wanda sigeg aksara irung ing sangarepe wanda wekasan kang menga mawa sandhangan swara saliyane taling utawa taling tarung, kayata :
Jongki, kongsi, tongki

e. Wanda sigeg aksara irung sangarepe wanda wekasan kang sigeg mawa sandhangan swara pepet utawa taling-tarung , kayata :
Sonten, konten, lombok
Lonthong, gombyok, plonthos
Brongkos, kroncong, brondong

UNINE AKSARA JAWA (3)

2010-09-08T20:48:00.000-07:00

UNINE AKSARA LAN SANDHANGAN SWARA

Aksara lan sandhangan swara iku tumrap ing tembung siji karo sijine, unine ora mesthi padha . Aksara ha ( a ) upamane, ana kang unine kanthi abab akeh, ana kang mawa abab manda-manda. Aksara ka ( k ) kang dadi sesigeg , unine ana sing anteb lan ana kang ampang. Aksara legena, ana kang unine jejeg, lan ana kang miring.

Kang njalari klira-kliru mangkono, jalaran wong kang nulis durung ngerti temenan marang unine aksara legena kang dumunung ing siji-sijine tembung, lan durung lebda marang unining siji-sijine sandhangan swara. Mulane perlu banget wong ngerti temenan marang unine aksara legena lan unining siji-sijine sandhangan swara.

Jangkepe katrangan ing dhuwur (sing nganggo tulisan aksara Jawa ) iki

PANJENENGAN KLIK ANA KENE !

Katrangan :

Swara jejeg yaiku swara sing durung owah saka asale :

Swara a tetep diunekake a. Tuladha : sapa, rana, kana, rasa.
Swara o tetep diunekake o Tuladha : bodho, loro, kono, jodho.
Swara u tetep diunekake u. Tuladha : buku, lugu, suku, buru.
Swara e tetep diunekake e. Tuladha : pepe, rene, kene, cere.

Swara miring yaiku swara sing owah saka asale .

Swara a owah dadi ā Tuladha : pāpān, pāngān, jārān, kāwāt.
Swara o owah dadi a. Tuladha : popok, bosok, bolong, gosong.
Swara u owah dadi o. Tuladha : sarung, karung, semut, bathuk.
Swara e owah dadi ѐ . Tuladha : bѐbѐk, pѐsѐk, lѐrѐn, mѐpѐt.

Parikan (2)

2010-09-08T01:54:00.000-07:00

Lenga wangi cap iwak dhuyung,
Lenga leteng nyebenggolan,
Lunga wengi nglayap neng lurung,
Peteng-peteng golek senggolan.

Karang Tembok akeh wong mati,
Aja methik kembang semboja,
Dadi wong wedok sing ngati-ati,
Aja nganti kena panggodha.

Wayah mahgrib budhal nang sawah,
Teka sawah kok diwedeni,
Dadi wong urip kok serba salah
Kuwata wae nggone nglakoni.

Kampung Ujung ndhuk Surabaya,
Tanjung Perak akeh kapale,
Ayuk unjung marang wong tuwa,
Supaya awak ilang sangkale.

Uwur-uwur kodhok segara,
Bandeng nener disaut ula,
Sukur-sukur yen pena jawa,
Tak ngengeri sak urip kula.

Walang ireng mabur mbrengengeng,
Walang ijo dawa suthange,
Yen seneng aja mung mandeng
Golekana ngendi omahe.

Ireng-ireng ndang jumputana,
Marut klapa katut ampase,
Ati seneng ndang turutana,
Aneng donya pira lawase.

Pena turu rak ngimpi apa,
Ngimpi bapak nengguluk pacul,
Pena kuru mikiri sapa,
Mikiri cacak gak tau kumpul.

Suwe ora jamu,
Jamu pisan peresan pace,
Suwe ora ketemu,
Ketemu pisan bingung atine.

Nang Wendhit tukua klentheng,
Tuku jamu nang kampung Gubeng,
Nganggoa kendhit sampek methentheng,
Yen wong lemu gak wurung mbembeng.

Rujak kanon pecelan mortir,
Lalapane pluru karaben,
Bareng katon nek kiwir-kiwir,
Mung sayange bokonge sak amben.

Mojokerto tretek terusan
Kali gedhe dalane prau,
Dadi jaka jok adol kebagusan
Nyambuta gawe sing paling perlu.

Esuk enjing sore sonten,
Nandur tela kula guluti,
Kula mbenjing tumut sinten,
Sedulur sing jawa kula tumuti.

Santen duduh kalapa,
Mangan kupat weton Medura,
Cekap semanten atur kawula,
Menawi lepat nyuwun ngapura.

SANDHANGAN AKSARA JAWA (2)

2010-09-07T08:24:00.000-07:00

Kang diarani sandhanganing aksara iku tetenger kang dienggo ngowahi utawa muwuhi unining aksara utawa pasangan, yaiku :

Kanggo gegaran katrangan ing ngisor iki , PANJENENGAN KLIK ANA KENE !

1. SANDHANGAN SWARA
Sandhangan swara ana limang warna yaiku :
Wulu : gunane kanggo aweh uni kaya dene “ I “
Tuladha : siji, pipi, bibi, mligi, driji, mili, bathi, sapi, lagi, mari, mati, tangi, janji, kanti,
Suku : gunane kanggo aweh uni kaya dene “ U “
Tuladha : suru, buku, suku, tuku, turu, wulu, sangu, watu, bau, tamu, jamu, panu,
Taling : gunane kanggo aweh uni kaya dene “ E “
Tuladha : rene, pepe, kere, lele, cere, bebek, kerek, pepet,menek, lemek,
Taling-tarung : gunane kanggo aweh uni kaya dene “ O “
Tuladha : bojo, loro, bodho, kono, rono, mopo, kodhok, bosok, bolong, kosong, cocor, kolong
Pepet : gunane kanggo aweh uni kaya dene “ Ě “
Tuladha : peteng, geneng, dhedhet, pejah, cecak, kebak, cekak, degan, cedhak, sengak.

2. SANDHANGAN WYANJANA

Sandhangan wyanjana ana telung warna yaiku :
Cakra : minangka sesulihe panjing ra .
Tuladha : putra, cakra, patra, sigra, mrana, brana, krupuk, mrucut, srutu, grenjeng, kranjang, granggang
Keret : minangka sesulihe panjing ra lan pepet .
Tuladha : kreteg, trenyuh, prenthul, prenjak, grendul, tentrem, krembangan, trebang, trebis,
Pengkal : minangka sesulih panjingan ya
Tuladha : kyai, ambyah, ambyur, kepyur, sempyok, gepyok, gobyog, tyas, setya, gebyagan, gapyuk.

3. SANDHANGAN PANYIGEG

Sandhangan panyigeg ana telung warna , yaiku :
Wignyan : minangka lelirune sigeg “h”.
Tuladha : gagah, wegah, papah, weruh, bakuh, saguh, lungguh, pecah, bocah, kolah, mothah, bubrah.
Layar : minangka lelirune sigeg “r” .
Tuladha : pasar, bubar, tukar, pasir, menir, beber, kether, janger, bobor, awor, ngalor, gogor, muter.
Cecak : minangka lelirune sigeg “ng”
Tuladha : pasang, kapang, jagang, palang, pulung, putung, kurung, kobong, gosong, momong.

4. SANDHANGAN PANGKON (PATEN )

Sandhangan pangkon utawa paten, gunane kanggo mratelakake yen aksara kang dipangku iku dadi sesigeging wanda kang ana ing sangarepe.
Kajaba iku, sandhangan pangkon uga dadi sesulihe pada lingsa (koma).
Manawa diwuwuhi pada siji (lingsa), dadi lelirune pada lungsi (titik ).

.

CARA NGRAMAKAKE TEMBUNG NGOKO

2010-09-07T00:55:00.000-07:00

PANGRIMBAGE TEMBUNG NGOKO DADI TEMBUNG KRAMA

1. Vokal “A “ ing wanda wekasan dadi “I”

agama = agami
jaga = jagi
jawa = jawi
kuwawa = kuwawi
manawa = manawi
muga = ugi
swarga = swargi
tangga = tanggi
tuna = tuni
uga = ugi
upama = upami
utama = utami
warna = warni

Katrangan : Tembung “swarga “ dikramakake “swargi “ yen ateges “jenat”.
Tuladha : Swargi Dr Sutomo ageng sanget lelabetanipun dhateng nusa lan bangsa.

2. Vokal “U” ing wanda wekasan dadi “A” lan yen sangarepe wanda wekasan uga mawa vocal “U” , vocal iku dadi “E”

buruh = berah
butuh = betah
etung = etang
ingu = ingah
kepung = kepang

kukuh = kekah
lembut = lembat
lemu = lema
lungguh = lenggah
luput = lepat
mungsuh = mengsah
rembug = rembag
rusuh = resah
suguh = segah
surup = serap
tempuh = tempah
wutuh = wetah
wuwuh = wewah

Katrangan :Tembung “lenggah” lumrahe dianggep krama inggil, tembung “lungguh” ngoko, dene “linggih” Krama Ngoko.

3. Yen wanda wekasan mawa vocal “A” lan wanda burine mawa “U” , vocal “A” ing wanda wekasan ajeg “A” , vocal “U” ing sangarepe wanda wekasan dadi “I”.

bubrah = bibrah
budhal = bidhal
bukak = bikak
bungah = bingah
kulak = kilak
kurang =kirang
kuwat = kiyat
lumrah = limrah
mundhak = mindhak
murah = mirah
rusak = risak
susah = sisah
unggah = inggah

4. Ana tembung ngoko sing dikramakake sarana kaganti aksarane “O” sing dumunung ing wandane wekasan lan / utawa ing sangarepe wanda wekasan dadi “E”

anggo = angge
angon = angen
elor = eler
enggon = enggen
enom = enem
kongkon = kengken
kulon = kilen
obah = ebah
omah-omah = emah-emah
opah = epah
owah = ewah
somah = semah
takon = taken

5. Wanda wekasan “DA, DI, TA, TI, SA, utwa JI” dadi “OS”

aji = aos
carita = cariyos
dadi = dados
ganti = gantos
gati = gatos
jati = jatos

kadi = kados
kuwasa = kuwaos
ngati-ati = ngatos-atos
prada = praos
rasa = raos
rekasa = rekaos
supadi = supados
wadi = wados
waspada = waspaos
yekti = yektos

Pati = patos , panganggone : Seratanipun boten patos sae. Anggenipun tilem kepatos.
Pati = pejah, panganggone : toh pejah, raja pejah, pejah gesang.

6. Wanda wekasan “RU, REP, JU, YA, utawa YU” dadi “JENG”

arep = ajeng
buru = bujeng
guyu = gujeng
karep = kajeng
kayu = kajeng
laju = lajeng
maju = majeng
pambarep = pambajeng
payu = pajeng
pitaya = pitajeng
playu = plajeng
R. Ayu = R Ajeng
rahayu = rahajeng

7. Tembung ngoko sing wanda wekasan “ RA, RANG, RAM” dadi “WIS”.

antara = antawis
anyang = awis
arang = awis
karang = kawis
katara = katawis
larang = awis
mataram = matawis
prakara = prakawis
semarang = semawis
watara = watawis

8. Tembung ngoko sing nduweni wanda wekasan “WUH, BU, BUH, BUNG” diganti “BET utawa WET”

ambu = ambet
ewuh = ewed
imbu =imbet
imbuh = imbet
lumebu = lumebet
sambung = sambet

9. Sing nduweni vocal pungkasan “I, U, E” ana sing diganti “EN”

sepi = sepen
ngaku = ngaken
….. - ake = ….. aken

10. Ana sing nduweni pungkasan “AN, IN, EN, IR” diganti “OS”
batin = batos
ketan = ketos
krasan = kraos
kuwatir = kuwatos
penjalin = penjatos
prihatin = prihatos
tlaten = tlatos

11. Sing nduweni wanda wekasan “NA, RA, RE, RI, LI” ana sing diganti “TEN”

dina = dinten
kori = konten
mori = monten
nuli = nunten
rina = rinten
sagara = saganten
samana = samanten
sore = sonten

12. Sing nduweni wanda wekasan “RI, akeh sing diganti “TUN”

kari = kantun
lemari = lemantun
lestari = lestantun
mari = mantun
nagasari = nagasantun
pari = pantun

13. Sing nduweni wanda wekasan “LI” ana sing diganti “SUL”

bali = wangsul
kendhali = kendhangsul
kuwali = kuwangsul
tali = tangsul

14. Sing nduweni pungkasan “DU, DO” ana sing diganti “BEN”

adu = aben
padu = paben
paido = paiben

15. wanda wekasan “LANG” dadi “MBENG” utawa “CAL”.

kalang = kambeng
kalangan = kambengan
palang =pambeng
ilang = ical
walulang = wacucal

16. Ana tembung sing apurwa “W” utawa “B” dadi “S”.

banget = sanget
banter = santer
bareng = sareng
waras = saras

17. Ana sing dadine tembung krama sarana ditambahi “PUN”
apa = punapa
endi = pundi
ika = punika

18. Ana sing ora ana pathokane , kayata :

abang = abrit
bengawan = benawi
cedhak = celak
cendhak = celak
eling = enget
endhek =andhap
gampang = gampil
ijo = ijem
isih = taksih
jamu = jampi
jeruk = jeram
katon = katingal
kirim = kintun
maneh = malih
priyayi = priyantun
rata = radin
salin = santun
sawah = sabin
sega = sekul
sikil = suku
sungu = singat
suruh = sedhah
trasi = traos

Lan liya-liyane

JEMBATAN MERAH

2010-09-02T07:41:00.000-07:00

keprungu ing sajroning atiku tembang lamat-lamat
“jembatan merah sungguh indah berpagar gedung megah”
tembang lawas,
tembang jaman kamardikan
tembang sing wis suwe ora nate keprungu
menyang endi paranmu?
apa wis katut iline banyu ing kali sangisormu ?
tembang sing wis suwe ora nate kocap
sapa sing arep nyingkap ?
tembang sing wis ilang saka dhadha
tembang sing wis ilang saka jiwa
apa sliramu isih ngulandara ?

jembatan merah
pancen gedhongmu isih katon endah
apa sliramu isih kelingan
nalika dadi saksi bisu
makantar-kantare semangat para pejuang
nom-noman padha mbengok sora
“merdeka !!!
lepas dari segala bentuk penjajahan belanda !!!”
nom-noman jumangkah, gagah
maju perang mung sangu granggang
sangu semangat supaya walanda enggal oncat
sangu dongane ibu
minangka teguh timbul jeroning kalbu
pranyata,
njerbabah ndhepani lemah
toh pati
getih muncrat saka dhadhaning para prajurit kang lagi sekarat
mblabar abang mlerah nelesi lumahe bumi
mbelani ibu pertiwi

saiki apa kita wis mardika ?
pancen saiki walanda wis ora ana
pancen saiki wis bisa ngatur negara
pancen saiki wis ora dikuya-kuya bangsa liya
saiki apa kita wis mardika ?
apa saiki wis bisa urip mulya ?

jembatan merah
sliramu isih katon gagah
malah tambah endah
saiki dadi saksi bisu
lambe abang mlerah krana gincu
lambe abang mlaku-mlaku ing sadhuwurmu
ngguya-ngguyu

jembatan merah
jaman wis owah gingsir
nekseni bengoke pak sopir
ing pinggir dalan golek momotan
mlipir-mlipir
grenenge
kawula alit mider-mider golek dhuwit
anak bojone njerit
tansah kecepit
sanajanta wis diirit-irit

jembatan merah
apa sliramu isih bisa
nekseni kawula
rumangsa urip mulya.

Surabaya, 2 September 2010.

.

DENTA WYANJANA LAN PASANGAN (1)

2010-09-01T07:18:00.000-07:00

Panulise aksara Jawa sing arep diaturake panulis ing ngisor iki adhedhasar buku “Wewaton Panulise Basa Jawa Nganggo Aksara Jawa “ anggitan S. Padmosoekotjo sing kababar dening PT “Citra Jaya Murti “ Surabaya.

Tata panulise aksara Jawa bakal kapacak kanthi cara sambung-sinambung. Mung wae postingan sing dhisik dhewe bakal manggon ing ngisor dhewe, dene postingan anyar manggon ana ing dhuwur dhewe. Yen panjenengan ngersakake maos Tata Tulis Aksara Jawa kanthi runtut, panjenengan klik Isinipun Blog : "13 TATA TULIS AKSARA JAWA"

Kanggo miwiti tata tulis aksara Jawa PANJENENGAN KLIK ANA KENE !

Katrangan : download an kanthi format .pdf.

Perlu dikawruhi yen tata panulise tembung Jawa nganggo aksara Jawa ing jaman biyen karo jaman saiki ana bedane, ing antarane :
1. Aksara na lan sa ing saburine wanda sing nganggo sandhangan layar kudu katulis na murda lan sa murda, nanging mung wantah bae.
2. Aksara sa sing dipasangi pasangan ja kudu ditulis nganggo sa murda, saiki ora (mung wantah bae).
3. Aksara na sing dipasangi pasangan tha lan dha kudu ditulis na murda, nanging saiki ora.
4. Tembung aran apurwa ha (a) sing kadhisikan tembung ing, purwa a (ha) kudu katulis ng. conto : ingalas saiki ing alas, ingara-ara saiki ing ara-ara.
5. Tembung nganggo seselan in katulis ngango pasangan n (na rangkep) , saiki ora. Conto : pinnanggih saiki pinanggih, tinnampanan saiki tinampanan.
6. Tembung nganggo seselan um kudu ditulis rangkep, saiki ora. Conto : dhummateng saiki dhumateng, dummugi saiki dumugi.
7. Ater-ater anuswara sing luluh karo purwaning tembung katulis a (ha), saiki ora. Conto : anyapu saiki nyapu, anulis saiki nulis.
8. Tembung punika, punapa, puniki nganggo na rangkep, saiki ora. Conto : punnapa saiki punapa, punnika saiki punika, punniki saiki puniki.

BALLADA JAKA TUWA

2010-08-23T20:50:00.000-07:00

ketebang-ketebang saka brang wetan
mencorong cahyane kaya lintang panjer sore
nggawa esem nunjem neng gisiking ati kang lagi ketaman branta
wulanjar angrerujit jejantung
katon gawang-gawang kumklebat ing awang-awang wor suh lan lintang-lintang
wis pitung ketiga, ngantu –antu tekane si randha ayu
ana ngendi tresnamu ?

angin midid kang nggawa tresnane si jaka tuwa
apa ora teka ?
apa ora mara sanja ?
mbokmenawa isih mampir warung pinggir lurung
ngombe nganti pitung jembung
kedlarung-dlarung kecanthol eseme si jodhog warung
apa ora kesandhung ?

dhek samana ....
tumenggung wiraguna
kepingin ngekep udud
tilase si rara mendut
pranacitra kedadak teka nggawa tresna
rara mendut kagiwang, wiraguna kabuncang ,
ilang
ngenam asmara lawan ganthilaning sukma

tan kocapa ....
tumenggung wiraguna duka jaja bang mawinga-winga
pranacitra kaprawasa
rara mendut bela, suduk slira.

Surabaya, 23 Agustus 2010.

DHANDHANGGULA

2010-08-18T16:58:00.001-07:00

Koreksi :
Ing ukara "Kuda ngrap ing pandengan ", sawise pa mati banjur pasangan ha.

BANG PLECIT

2010-08-17T17:22:00.000-07:00

Wayah bedhug ndhrandhang, Sutini isih ngiderake dagangane. Jane mono mung kari sethithik. Wayah awan ngentang-ngenthang panase kaya mecah-mecahna gundhul , mula anggone ngiderake dagangane dilereni dhisik saperlu ngaso. Langganan sing kari dhewe iki gampang. Pokoke ana barange banjur lung menehi dhuwite. Ora ndadak neka-neka.
Dina – dina iki pikirane Tini – ngono celukane Sutini – rada ruwet. Mikirake utange sing durung sah. Kamangka rumangsane wis bola-bali disaur, nanging meksa durung putus-putus. Isih kelingan cetha wela-wela omongane Kang Kandar nalika Tini arep golek silihan utang.
“Tenan lho Tin, yen ora kowe mono ora bakal tak wenehi. Aku ki jane mono nulung kowe. Yen ora kowe, ora bakal daktulungi,”kandhane Kandar.
“Sampeyan apa ora mesakake aku ta, Kang. Coba ta gagasen, bapake bocah-bocah saiki durung mulih. Bayarane tak arep-arep kanggo mbayar sekolahe Tinuk mlebu nyang TK iki lho”
“Butuhmu pira? Ya nek akeh-akeh aku ora bisa menehi”
“ Ora akeh, Kang. Pokoke cukup.”
“Lha pira? “
“Ya kira-kira siji wae.”
“Siji apa? Atus , ewu, yuta, milyar apa siji apa? Yen milyar aku ora duwe. Aja kok padhakke bank wae”
“Aja guyon, Kang. Wis sayuta wae.”
“Wis kandha bojomu ? Karo, apa ya wis kopikir tenan. Dhuwit samono kuwi abot lho.”
“Ya durung. Wong wis patang dina durung mulih. Jarene kirim barang menyang Mediun. Kamangka sesuk kudu mbayar nyang sekolahan.”
“Aja lali. Telulasan lho”
“Iya, iya.”
Wektu iku pisanan Sutini kenal karo Kandar. Suwe-suwe dadi langganan. Kepriye ora dadi langganan wong golek utang mrana-mrene ora oleh. Sambat menyang dulur ya ora ana sing bisa disambati. Kabeh padha butuhe. Sambat sapa maneh ? Arep melu utang Koperasi, koperasi RT wis ora mlaku maneh.
Bojone, nyambut gawene dadi sopir, ning sopir pocokan. Asile mung rog-rog asem. Oleh dhuwit yen sopir asline ora mlaku. Yen sing sopir asli mlebu terus ya ora oleh dhuwit. Mosok dadi sopir njagakake kancane lara. Kadhang seminggu oleh kaya seminggu ora, kamangka kebutuhan –kebutuhan saben dinane mundhak terus. Sing mbayar listrik, mbayar banyu, mbayar sekolah sarta mangan saben dinane. Durung yen gase wis entek. Malah saiki akeh kabar yen neng ngendi-endi tabung gas akeh sing mbledhos. Pikirane Tini sangsaya mumet. Kamangka meh saben reregan mundhak terus. Lombok wae regane wis puluhan ewu. Apa maneh ngadhepi riyaya kaya ngene iki . Durung mikirake klambine bocah-bocah. Yen bocah-bocah ora nganggo sandhangan anyar apa ya ora isin karo kanca-kancane ? Yen sing tuwa mono ora nganggo sandhangan anyar ora apa-apa, lha bareng bocah ? Dhek sedhela kae isih bantuan BLT saka negara, bisa kanggo tambah-tambah blanja, bareng saiki bantuan mau wis disuwak, arep noleh menyang endi?
Jane mono saka negara wis dianjurake supaya para warga nggabung menyang koperasi dadi anggotane koperasi. Ana RT ne kono ya wis didegake koperasi . Dadi anggota koperasi iku enake, yen ana kebutuhan sawayah-wayah ora bingung, Ora ngrusuhi tangga, ora ngrusuhi dulur. Ya senajana olehe dhuwit utangan kuwi mung sethithik. Paribasan dicokot-cokot alot. Ning koprasine saiki wis ora mlaku jalarane ana penguruse sing ora jujur. Yen ana anggota sing cedhak karo pengurus diwenehi utangan, nanging sing adoh karo pengurus, pitakonane werna. Ana maneh para anggotane gelem utang ,nanging aras-arasen nyaur, nyaure mung sageleme wae. Pendhak wayahe kumpulan ora teka. Suwe-suwe anggotane padha mretheli. Mula sedhela wae koperasi wis ora mlaku maneh. Mula yen ana wong sing butuh dhuwit jujugane ya menyang nggone Kandar.
Jenggirat, Tini kaget ana SMS mlebu menyang Hpne. Bareng diwaca “ Tin, aja lali. Saiki wis wayahe nyaur.” Sakala awake Tini krasa lemes, arep ngiderake dagangan sing mung kari sethithik ora kuwat ngglawat. Bali lungguh maneh. Dhelog-dhelog lungguh neng tunggak ngisor wit asem neng pinggir dalan. Utang sing maune mung sayuta malih dadi limang yuta. Kamangka rumangsane dheweke ya nyaur, mung saben tekan janjine kadhang kala ya ora nyaur. Dhuwit babone manak, yen ora disaur anake dadi babon njur duwe putu, putune duwe canggah. Mengkono sateruse. Mula utange ora tambah entek nanging malah tambah akeh. Arep nyaur kepriye wong dhuwit blanjan sing dijagak-jagakake ora teka. Kepeksa golek utangan liya. Kepeksa gawe juglangan anyar kanggo nutupi juglangan lawas. Suwe-suwe utange Tini ora malah lunas nanging malah tambah akeh.
Satemene, Tini ya dudu wong keset, dudu wong lumuh. Kanggo mbantu ngentheng-genthengake bojone dheweke nyambi usaha. Yaiku dodol krupuk. Arep kandha sing lanang ora wani, wedi yen disrengeni. Mula sanjana sanggan mau abot, arep disangga dhewe. Nanging arep nyaur, sing dienggo nyaur dhuwite sapa. Wis kadhung kejeglong.
Lap, dheweke duwe pikiran ala. Wis , tinimbang urip ngrekasa neng ngalam donya luwih penak nglalu wae. Samubarang prekara sing diadhepi rampung. Ning bajur kelingan anake telu isih cilik-cilik. Sing mbarep isih ana ing TK, sing nomer loro lagi telung taun, lan sing ragil isih suson. Anak-anake mengko melu sapa ? Apa ya klakon melu mbok kuwalon. Yen melu mbok kuwalon mendah rekasane. Apa ya ora disiya-siya?. Melu mbok kuwalon iku ora kepenak. Kamangka mengko mbok kuwalon ya duwe anak dhewe, apa bisa adil, apa bisa gemati? Apa ora emban cindhe emban siladan ?
Nyat, pikiran ala sing kumlebat ing sirahe disingkirake. Tini kandha jroning ati, janji, aku kudu bisa ngadhepi prekara iki, ora bakal anak-anakku dakpasrahake menyang mbok kuwalon. Tini banjur gregah-gregah tangi saka lungguhe. Dagangan sing durung entek banjur diubengake maneh.
Ora suwe dagangan wis entek, banjur mulih. Teka ngomah wis dipapag anak-anake, “Emak teka, emak teka. “
Tinuk banjur undang-undang adhine “ San, Santi, emak teka San”
“Endi mak oleh-olehe?”, pitakone Tinuk kemrecek.
“Oleh-olehe ora ana Nuk, bakule mati ,” wangsulane make ngapusi supaya Tinuk ora takon prekara oleh-oleh.
“Alaaaaaah mak,” kandhane Tinuk karo prembeng-prembeng arep nangis.
“Aja nangis, Nuk. Sesuk tak tukokake,” kandhane Tini ngedhem-edhem atine anake.
“Tenan lho mak, aja lali...,” kandhane Tinuk karo mlayu metu dolanan maneh.
Yen ndeleng anake sing semono , ya ora mentala ninggalake. Nanging yen kalingan SMS e Kang Kandar sing ora leren-leren anggone nagih, ya kaya-kaya tega ninggalake anake . Sawengi pikirane mubeng, munyer . Arep turu ora bisa turu, melak-melik mripate, pkirane Tini nglambrang teka ngendi-endi. Sawengi ora bisa turu-turu. Kelingan anake sing isih cilik-cilik. Nanging saclerapan uga kelingan marang tagihane Kang Kandar. Malah-malah dheweke arep dipulisekake yen nganti ora bisa nyaur. Apa ora judheg ? Yen ora ngono, njur kelingan bojone sing saiki lagi lunga durung mulih-mulih. Kelingan bojone ana paran golek pangan, pirang-pirang dina neng dhuwur montor kanggo nyukupi kebutuhan ngomah. Sanajana wis direwangi njungkir njempalik , isih meksa durung cukup kanggo kebutuhan omah.
Banjur nyat, ana pikiran ala maneh. Wis sesuk penake nubruk montor wae. Nubruk montor ? Ya yen thek-sek, enggal mati, ora apa-apa. Yen ora ? Upamane mung sikile sing keplindhes, harak malah cilaka. Sikile dhingklang, ngopeni bocah telu. Durung golek ragad kanggo menyang rumah sakit. Rak malah ngrekasa ora bisa ngrewangi golek pangan bojone , malah dadi tanggungan. Apa sing lanang trima, duwe bojo dhingklang? Apa kira-kira ora kepingin rabi maneh? Golek bojo sing luwih enom, sing ayu, sing seger, dheweke banjur disingkang-singkang jalaran bojone isin ngrabi dheweke, mula banjur kawetu sambate : “Gusti, paringana eling, lan paringana sabar. “ banjur leees turu, ngerti-ngerti krungu adzan subuh “ Allaaaahu akbar. Allaaaaahu akbar .”

Surabaya, 17 Agustus 2010

AMENANGI JAMAN EDAN

2010-08-14T08:59:00.000-07:00

Koreksi :
Ing ukara Dilalah karsa Allah sing bener ngango pada lingsa, dudu pangkon.
Ing ukara Begja-begjane kang lali, uga nganggo pada lingsa.

.

FACEBOOK , MANFAAT LAN MUDHARAT TUMRAP MURID

2010-08-07T19:33:00.000-07:00

Internet, piranti sing paling mutakhir kanggo sesambungan lan srawung antarane papan panggonan siji lan liyane, antarane pawongan siji lan liyane. Saliyane gampang anggone nganggo, uga kalebu piranti sing murah. Jalaran saka gampange, ora aneh yen sing nganggo internet iku wiwit para ilmuwan nganti bocah sing isih sekolah dasar, wiwit wong tuwa nganti bocah-bocah cilik. Mula jaman saiki yen ana wong nganti ora bisa, ngerti, nganggo internet kalebu manungsa jadul (jaman dulu), ora ngerti ombyaking jaman. Mung wae, ngendikane para winasis internet iku ibarate pedhang sing lelandhepe kanan lan kering. Bisa digunakake kanggo kabecikan, uga bisa digunakake kanggo kadurakan. Sing kepingin mlebu menyang suwarga ana dalane ing internet, lan sing kepingin mlebu neraka uga ana dalane saka internet. Watese antarane suwarga lan neraka iku mung “Klik”.

Salah sijine sarana sesambungan antarane sing kondhang ing internet yaiku face book lan twitter. Bocah-bocah lulusan Sekolah Dasar saiki akeh yen ora kena diarani meh kabeh, wis duwe akun ing face book utamane ing kutha-kutha sing ana jaringane internet. Lho kok bisa ? Syarat-syarate nggawe e-mail rak kudu sing diwasa? Pancen syarate kaya mangkono, nanging sapa bisa ngawasi nalika si bocah ndhaftarake menyang face book apa twitter yen bocah mau wis tenan-tenan diwasa ? Apa ora bisa dipalsu ?

Face book, kanggone para murid ana manfaate lan ana uga mudarate. Manfaate wis cetha. Bocah bisa srawung karo kanca-kancane, bisa sinau lan nggladhi medharake pikirane, gagasane liwat tulisan, lan isih akeh akeh manfaat liyane.

Mudarate :
Nomer siji bocah bisa nyandu. Ora gelem ngalih utawa lunga saka warnet. Yen bapak ibune duwe komputer sing nyambung internet bisa ngawasi putra-putrane. Yen ana warnet sapa sing ngawasi ?
Nomer loro : Lumrahe akun ing face book nganggo jeneng sing aneh-aneh utawa jeneng singlon (samaran). Mula rada angel anggone nitik sapa satemene sing nggawe akun mau. Rumangsa ora bakal konangan, bocah mau banjur ngolok-olok kancane, wong tuwane kancane, gurune nganggo tembung sing lekoh-lekoh sing ora pantes dirungu dening bocah sekolah. Korban wis ana. Ing kutha Probolinggo, Jawa Timur , ana bocah sekolah sing ditokake krana nulis ing face book kanthi alesan “mengeluhkan keamanan sekolah” . Penulis ora yakin sing diomongake “mung keamanan sekolah”. Penulis ndhukung apa sing ditindakake guru mau.
Nomer telu : tata tulis ing face book ;lumrahe dicekak-cekak, campur bawur antarane aksara gedhe lan cilik. Kamangka ing soal-soal ujian ngenani ejaan uga ditokake. Malah –malah ana uga pak guru lan bu guru sing nulis ing face book ejaane ora bener. Yen gurune wae tulisane ora bener, apa maneh muride. Mula guru sangsaya angel lan sangsaya abot anggone mulang.

Udhu rembug : 1. Wong tuwa kudu bisa ngawasi tingkah lakune putrane ana warnet utawa lagi internetan. 2. Murid dingertekake sopan santun lan tata kramane srawung antarane kanca, guru lan wong tuwa. 3. Ora perlu “konfirmasi” jenenge wong sing ngajak kekancan sing nggladrah, sing dudu jeneng sabenere. 4. Khusus kanggo pak lan bu guru : panjenengan awasi face book murid panjenengan, aja-aja panjenengan uga korban .

KESURUPAN

2010-08-04T11:06:00.000-07:00

Wayahe wis meh surup. Candikala abang mbranang sumirat ing langit sisih kulon. Wong wong wis padha mulih anggone megawe. Sedina mbethethet nyambut gawe ana tegal lan sawah. Sing saka pasar malah wis mulih bedhug ndhrandhang mau. Sing reresik jogan latar wis padha rampung anggone nyapu. Latar jembar gilar-gilar ,. ora ana uwuh utawa godhong kemliwer, kabeh sinaponan resik. Kabeh padha ngrumat bale somahe dhewe-dhewe. Bebek, pitik lan rajakaya wis padha dikandhangake. Bocah-bocah wis bubar adus banjur salin sandhangan sing resik, ora lali kopyahe, padha budhal ngaji menyang langgar. Swasana ing desa kono katon asri, ayem lan tentrem . Ora suwe keprungu swara bedhug Mahgrib. Thing .. therenthing-... thing thing dheng.... dheng, thing therenthingthing ... dheng. Banjur keprungu swara adzan saka langgar cilik mau. “ Allaaaahu akbar , Allaaaahu akbar ...... Sing arep sembahyang menyang langgar wis padha budhal. Sadurunge imam teka para jamaah padha pujian. Bareng sing ngimami sembahyang wis teka, banjur diwiwiti sholat, diterusake dzikiran. Yen dirungokake saka kadohan , marakake ati adhem.
Tengah-tengahing wong mau padha dzikir, keprungu wong bengok-bengok. “Siti kesurupan .... Siti kesurupan “. Siti ngomyang. Sing diomongake ora genah. Saben wong teka dituding-tuding, diunek-unekake ora karu-karuwan. Wong-wong tangga teparo enggal-enggal gumrudug menyang omahe Siti. Byuk, wong-wong sing padha teka enggal ngebaki bale. Kabeh padha ngrubung Siti. Ora keri wong sing sembahyang padha mlayu plencing ninggalake imame sing isih nerusake dzikire. Wa Amat uga isih nerusake dzikire sing mung kari sethithik.
“Iki mau kena apa ? Kena apa ? Kena apa ?” pitakone wong-wong sing lagi teka.
“Nggih boten ngertos. Ngerti ngerti nggih kados ngoten niku. Ngececeng , awake kaku kabeh. Ora kena ditakoni” wangsulane mboke Siti.
“Boten kenek napa-napa, ta Wa “ piatkone Giman menyang Wa Katimah ya mboke Siti.
“Kenek napa ? Wong sore mau ya ora apa-apa. Ya biasa wae.”
“Mengke gek bibar saking pundi saking pundi ngoten?”
“Sedina ya neng ngomah ngono. Ora lunga-lunga. Nyambut gawe kaya biasane. Wayahe adang ya adang. Iki mau lho aku arep apek banyu ulu menyang sumur, arep sembahyang Mahgrib. Ngerti-ngerti awake kaku.”
“Eee. Saderenge, nggih mboten duwe omong napa-napa?”
“Nek karo aku ya ora nate ngomong apa-apa”
Ora suwe Wa Amat mudhun saka langgar, mulih. Kaget weruh ana ngomah wis akeh uwong, uga weruh mantune ora kena ditakoni. Bingung apa sing arep dicandhak. Mlebu metu ngomah ora ana tujuwane. Ngerti yen Wa Amat bingung banjur ana sing ngrenahake.
“Mbok cobi Wa, diundangke mbah Krama.”
“Sudar mau menyang endi, ta ?” Wa Amat nggoleki Sudar, anake lanang ya bojone Siti.
“Durung mulih ngono.”
“Bocah ra nggenah, yah mene durung mulih. Mblayang menyang endi wae ya?”
“Ma, Sarma , tulung undangna mbah Krama. “
“Nggih, Wa.” Sarma enggal-enggal budhal menyang omahe mbah Krama nyilih pit montore Pak Darna. Pit montor enggal-enggal distarter tumuju menyang omahe mbah Krama. Ora suwe Sarma karo mbah Krama teka.
Mbah Krama enggal-enggal njujug panggonane Siti. Banjur njaluk banyu putih. Banyu sagelas enggal diulungake marang mbah Krama. Sawise maca donga sawetara, banyu sing ana gelas diraupake menyang raine Siti, turahane dikongkon ngombekake.
“Dos pundi, mbah ?. Kenging napa ?” pitakone Wa Amat menyang mbah Krama sawise nambani Siti.
“Boten napa-napa,” wangsulane mbah Krama alon.
“Niki mesthi enten sing serik kalih Siti. Cetha yen ngeten niki mesthi balangan”
“Balangan napa ? Balangan jemblem, ta ?”
“Njenengan tiyang sepuh kok guyon. Ampun guyon ta, mbah !”
“Guyon dospundi ta ? Kula niki nggih ngomong tuwa “
“Jelas niki enten sing sengit kalih piyambake. Wong larane mboten sabaene ngoten”
“Pun saniki ngeten mawon. Bocahe niku njenengan beta teng kamar. Kajenge lerem. Kula tak nyuwun pamit”
“Nggih, nggih mbah. Kula matur nuwun sanget. Nyuwun ngapunten lho mbah menawi enten lepat kula.”
Mbah Krama banjur mulih. Ora lali Wa Amat nyelipake rokok rong mbungkus menyang sake mbah Krama. Wong-wong sing maune padha ngrubung padha mulih menyang omahe dhewe-dhewe.
“Ma, Sarma. Terna mbah Krama kondur,” Wa Amat ngongkon Sarma.
“Nggih Wa,” wangsulane Sarma banjur budhal ngeterake mulih mbah Krama.
Sedina, ora ana kedadean apa-apa. Kahanan ing desa kono bali kaya wingi uni. Ayem tentrem. Dhasare desa kono adoh saka kutha. Adoh saka pasar. Adoh lor adoh kidul, adoh saka kerameyan. Kabeh padha nyambut gawe bali marang pegaweyane dhewe-dhewe. Mung kabar kesurupane si Siti isih dadi rembug tangga teparone. Isih ana sing rasan-rasan yen Siti kemangslupan setan. Ana sing ngomong Siti katutan dhemit belik kidul. Ana uga sing ngarani yen Siti disanthet uwong. Werna-werna panyakrabawane tangga-teparo marang larane Siti.

Ganep sepasar. Siti kumat. Wayahe uga padha, ing wayah surup. Malah saiki luwih nemen. Sejene ngomyang , klambi sing dianggo didhedheli nganti suwek kabeh. Paribasan ora ana kain sasuwek wae sing tumemplek ning awake Siti. Uda bledreng. Saben ana wong teka, diarani setan sing arep ngganggu gawe ,”Setan alasan, ngapa kowe teka mrene, Minggata !” kaya ngono kuwi omyange, karo tuding-tuding marang saben ana wong sing arep tetulung. Ndleming ora ana entek-enteke.
Ngerti bojone kumat kaya mangkono, Sudar trengginas. Bojone banjur diruket, dipithing, njur dijegal tiba klangsaran neng njogan wong loro. Pira banggane wong wadon, sarosa-rosane wong wadon mesthi isih rosa wong lanang. Sing weruh padha bingung, arep tetulung, tetulung sing kepriye, wong Siti wuda. Ya isin ya campur ....
“Ma, Sarma, enggal paranana mbah Krama !” prentahe Wa Amat menyang Sarma. Kebatan Sarma budhal menyang omahe mbah Krama. Ora suwe mbah Krama wis teka.
“Wis, culna bojomu, Dar ! Karo goleka banyu kana !” pakone menyang Sudar.
Kaya biasane mbah Krama banjur nambani. Siti diraupi lan diombeni banyu. Ora suwe Siti katon ambegane sangsaya katon alon. Sing maune lamben nggeget-nggeget kaya wong nesu , wis sangsaya katon lumrah. Siti banjur dikongkon nggawa mlebu kamar.
Sawise rampung anggone nambani mbah Krama banjur ngajak lungguhan ing meja. Karo ngombe kopi. Wong-wong wis padha bubar, mulih menyang omahe dhewe-dhewe. Sing keri mung Wa Amat – sing duwe omah—Sudar, Sarma karo mbah Krama.
“Dospundi, mbah?”, pitakone Wa Amat mbukani rembug.
“Ngeten, kula ajeng ngomong sampeyan rungokne. Bocah niku sejatine boten ,kenging napa-napa. Nggih boten kenging setan, boten kenging dhemit nggih boten dibalang tiyang.”
“Mula,” mbah Krama nerusake.”Sampeyan dhik Amat, dadi wong tuwa mbok nggih sing ngerti. Ampun sok gampang ndakwa tiyang. Sampeyan niku enten ngriki dadi panutane wong sak kampung. Yen tiyange trima sampeyan dakwa, boten napa-napa. Yen boten trima, rak cilaka.”
“Sing ping pindho, kowe Dar. “ genti sing dituturi Sudar. “Bojomu kelonana ... mengko rak waras! Bojomu mrene iki, jalaran ngetutake kowe. Kowe malah mburu senengmu dhewe. Kowe saben bengi ngombe menyang warunge Timan. Mulih-mulih tengah wengi, mendem. Sapa ngerti yen bojomu nduwe krenteg apa, nduwe kekarepan apa. Saiki samubarang larang. Golek pangan angel. Kowe ngerti yen bojomu ra duwe dhuwit ? Wong wadon wis gelem melu maratuwa wis saapik-apike bocah lho. Bisa ora kowe mareni tumindakmu ?”
“ Nggih, mbah. Kula estokaken”
Akeh-akeh mbah Krama anggone nuturi Wa Amat karo Sudar, yen ditulis kira-kira limang kebet isih kurang.
“Ya wis. Sarehne saiki wis wengi aku tak nyuwun pamit.”
Sawise kedadean sing kapindho iku Siti ora nate kumat babar pisan, Sudar ya mareni anggone mburu kesenengane dhewe ....

Surabaya, 4 Agustus 2010.

SUNGLON

2010-07-25T05:18:00.000-07:00

Angin sumilir,
midid ing mangsa ketiga,
ngrasuk telenging sukma,
nggawa carita dawa
carita bungah lan susah

Carita I:
Misaya mina tinangisan anak putu jempalikan ngluru pangan
si bocah njempling,-njempling karo mewek, “pak, bukuku entek, mbok, klambiku suwek..”
angelus dhadha tuwa sing mung kari balung iga
mangkat jumangkah mangkul welah, pitung jangkah sinambi ndedonga : “Gusti, paringana rejeki”
prau konthing montang-manting arep nggoling,
layar sarung sinurung angin wengi amberung nuju tengahing samodra kang tanpa tepi
iwak –iwak pating sliri
ing kanan keringing lambung prau kaya-kaya arep nyapa lan ngaruh-aruhi
marang kang lagi ngayahi darma.

ora kanyana,
ulur-ulur mider-mider ora ngerti sangkan parane
munyer seser nabrak konthing tiba klenger
lap ........
montor sedhan warna-warni wira-wiri
sing numpak para nyonyah ayu-ayu tan kendhat mesem lan ngguyu
toko gedhe lan mall kumencar gilar-gilar listrike padhang
sing tuku padha mborong nganti tokone kothong
omah gedhong magrong-magrong sungsun satus pitung puluh pitu,
misaya mina kalung sarung arep nyabrang tengah lurung,,
menga-mengo katon kaya wong bingung,
ginetak saradhadhu manggul gada kayu
dirangket, diseret menyang pinggir delanggung
dhredheg, wel-welan, ndhepipis neng ngisor cagak listrik
“he, wongg desa muliha ! pitung jangkah aja noleh !” swarane saradhadhu sora
lamat-lamat ana swara tahlil lan yasin saka prenah omahe
jebul wis teka patang puluh dinane
rumangsane mung sadina wae

Carita II:
Nalika bocah angon melu buruh surung,
mulih,
jingkrak-jingkrak ketemu mboke “mbok aku oleh iwak, aku oleh iwak”
esem sinungging ing lambe kuru “nak, mengko bengi bisa mangan enak”

Carita III:
Nalika mbok cilik ripik golek kayu neng pinggir gisik
carang, pang sarta bugel kayu kentir saka sungapane kali grindhulu
dipethik, diunting, sedhela wis ana nemplok ning geger,
digendhong slendhang lawas,
ora uwas, ora sumelang kena bledhose kompor gas
mesem ngguyu, mengko bengi bisa nggoreng iwake anakku.

Carita IV:
Ombak nyempyok watu karang mbegegeg tanpa obah , tanpa owah
misaya mina tanpa mendhak nrajang gulungan ombak,
ngayahi kuwajiban,
luru panguripan.

Surabaya, 25 Juli 2010.

ANOMALI

2010-07-22T08:23:00.000-07:00

Parang, desa mencil neng pinggir segara kidul. Lemahe gathak, cengkar, khas pegunungan kapur. Ing kono ora ana sawah jembar, wong pancen manggon ing pegunungan. Sing ana mung tegalan lan pekarangan. Wit jati thukul ing sela-selaning watu sing pating penthungul. Ing sela-selane jati ditanduri tela kaspe.
Saben ketiga wong-wong kang manggon ing kono padha bingung golek banyu. Apa maneh yen udan suwe ora nyeblok. Sumur-sumur padha garing ora ana banyune. Kali wis ora mili, belik padha asat. Aja maneh kok kanggo adus, kanggo cewok wae paribasane wis ora ana. Saka dhawuhe pemrentah wong-wong padha nggawe tandhon banyu pekarangan. Kanthi anane tandhon mau sauntara bisa ngurangi ngrekasane wong-wong ing kono. Saliyane iku uga ana proyek air minum nanging ora saben dina bisa mili, apa maneh yen wis wayahe ketiga ngerak. Mula saben esuk tangi turu ora ana wong adus, cukup mung raup wae – jarene wong nggonku “mandi Tarsan”. Banyu sing disimpen ing tandhon kudu di awet-awet aja nganti entek nganti tekane mangsa randheng maneh. Yen udane nganti telung sasi ora nyeblok, ora cukup banyu sing ana tandhon.
Wong-wong kono penguripane tetanen, nanging ora ana sawah. Sing ana tegalan. Yen rendheng ditanduri gaga, yaiku jinise pari sing ditandur ana ing tegalan. Tanduran saliyane pari gaga yaiku kacang,kalebu kacang dawa, kedhele, jagung sejene tanduran sing baku yaiku tela kaspe. Pangan saben dinane thiwul. Wonogiri kondhang thiwule nganti didadekake lagu Campursari Thiwul Wonogiri. Satemene ora mung Wonogiri sing kahanane kaya mengkono. Wiwit saka Wonosari, wonogiri, Pacitan nganti tekan Trenggalek iring kidul pinggir segara kahanane padha yaiku lemah padhas pegunungan kapur.
Para among tani yen arep nenandur nganggo petungan pranata mangsa. Ana unen-unen ing babagan tetanen yaiku : jilung, rodhung, lutak, patwi, mori. Tegese wayah mangsa siji yaiku kira –kira wulan Juli mangsane lung-lungan, mangsa kaloro mangsane gadhung , mangsa katelu mangsane katak, mangsa kapapat mangsane panen wi gembili lsp. Lan mangsa kalima wayahe nandur pari. Mangsa kalima iku kira-kira tiba ing wulan Oktober. Pancene wulan Oktober wis ana udan deres, mula para tani padha nandur utawa nyebar winih gaga ing tegalan.
Seje karo kahanan ing wayah rendheng, kabeh katon ijo royo-royo, wit-witan kabeh padha trubus. Jati-jati sing maune ngarang padha malih dadi ngrembuyung , suket-suket padha thukul, walikane nalika mangsa ketiga. Wong-wonge ya katon seger-seger, prawane katon ayu-ayu. Manuk-manuk padha ngoceh. Garengpung padha ngereng. Ithi-ithi padha muni, ndadekake swasana katon asri. Sesawangan nyenengake banget, rasane kaya ning tengahing swarga. Ngrekasane wong-wong kono kasilep karo endahing sesawangan ing mangsa rendheng. Sampeyan bisa ngrasakake endahing papan kang sepi, sing keprungu mung ocehing manuk pating cruwet, perkutut lan derkuku padha manggung. Gawe tentreming ati. Adoh saka gerenge sarta keluke montor sing gawe dhadha seseg.
Saiki wis wayahe ngarepake mangsa ketiga, wis bubar panen pari gaga. Akeh wong duwe gawe, lumrah wong duwe gawe bubar panen.
“Kang Warina , tegalan sampeyan ngarep iki arep sampeyan tanduri apa?”pitakone Marta menyang Warina.
“Tak tanduri jagung,” wangsulane Warina.
“Sampeyan iki piye ta. Iki rak ngarepake mangsa ketiga. Mengko wayahe dhangir wis ora ana udan. Rak mung mbuwang-mbuwang dhuwit wae. “
“Perkara udan, sing nggawe udan rak dudu awake dhewe ta, Ta.”
“Ya pancene. Ning rak ya kudu dipetung.”
“Tegalanmu kok tanduri apa?” pitakone Warina mbacutake omongan.
“Tak tanduri kenthang.”
“Temen ta. Olehmu winih saka ngendi ?”
“Kenthang .......Ngenthang-enthang , ora arep nandur apa-apa. Tiwas ngentekake tenaga, ragad, ora ana asile apa-apa”kandhane Marta nerusake laku karo ngedumel. Wong edan apa? Wong wayahe arep ketiga isih nandur jagung. Mbah-mbah jaman biyen nduweni petungan jilung, rodhung, lutak, patwi, mori. Yen bar ditanduri gaga tegese wis ngancik mangsa ketiga. Ateges ora bakal ana banyu udan. Arep diileni saka kali wong kaline ora mili. Aja maneh kangge ilen-ilen kanggo tegalan, kanggo ngombe rajakaya wae ora. Apa maneh weruh tegalane mbah Wangsa sing ora ditanduri apa-apa.
“Tegile badhe dipun tanemi napa, mbah?” pitakone marang mbah Wangsa.
“Arep ditanduri apa lho, le. Adat saben yen ngene ya ora ditanduri apa-apa. Wong arep ketiga”
“Lha teksih kathah jawah ngaten”
“Lha ya kuwi. Mengko yen ditanduri jagung wayahe dhangir wis ora ana udan”
“Tegile Warina badhe ditanemi jagung”
“Ya wis ben” wangsulane mbah Wangsa ayem wae.
Marta sangsaya kenceng anggone ora arep nanduri tegalane. Dhasare ya ora duwe dhuwit kanggo tuku winih. Saiki winih jagung yen ora tukon toko ya ora gelem thukul. Kamangka mbah-mbah biyen winih jagung saka woh tanduran sadurunge.
Mangsa ngarepake ketiga lumrah diarani mangsa mareng . Lumrahe isih ana udan nanging wis akeh panase. Nanging mangsa mareng taun iki rada beda. Udan isih nyeblok saben dina. Malah dhek wingi dicampuri angin lesus. Akeh gendheng, payon omah padha rontok. Malah kabare ana omah sing ambruk barang. Ora krasa lakune wis teka ngomah.

Marta krasa jengkel atine. Arep mepe pari gaga panenan taun iki ora bisa. Kadhang esuk srengengene katon menceret, nanging wayah bedhug mendhunge wis nutupi langit. Kadhang sedina dheg ora ana panas babar blas, nanging ya ora udan. Kadhang kala sedina mbethethet udan nggrejih wiwit esuk nganti sore “Yen kaya ngene terus pari iki bisa-bisa thukul.” Mangka pari iku minangka jagane pangan tekan panen gaga maneh. Ora ana pametu liya saka liyane tetanen. Arep buruh macul, ora ana wong mburuhake, wong pancene ngadhepi mangsa ketiga. Arep melu buruh menyang kutha – kaya wong-wong liyane – ora nduweni kapinteran apa-apa. Ya yen bisa nukang, tukang kayu apa tukang batu ora dadi ngapa wong isih duwe kapinteran. Bisane mung buruh kedhuk. Kahanan kaya mangkono isih disambati anake kanggo ragad sekolah.
Anake saiki munggah kelas enem. Pancene sekolahan ora narik SPP, nanging isih kudu ngetokake ragad liyane. Kaya klambi seragam, sepatu, buku isih kudu tuku sanajana ora kudu tuku menyang sekolahan. Wong seragame ya wis suwek-suwek. Durung mengko yen kudu nerusake menyang SMP. Apa bisa ngragadi anake supaya dadi wong pinter.
Digadhang-gadhang anake bisa pegawe. Ora usah dadi dhuwur-dhuwur sang pangkate pating trempel kae, cukup kaya pak guru Kirna. Saben dina sandhangane resik, setlikan nylithit, ora nate gupak endhut. Mangkat mulih numpak pit montor. Saben sasi nampa bayar. Bojone ya guru pisan. Bayare wong loro paling ora wis limang yuta. Jarene, lagi wae mentas nampa rapelan telung puluh yuta pa ngono. Dhuwit samono kuwi olehe ngetung kepriye, Marta bingung. Rapelan sing setaun durung dibayarake. Omahe gedhong magrong-magrong. Nyambut gawene kepenak ora ngrekasa kaya dheweke. Saben dina kudu ngangkat pacul . ora oleh asil yen durung telung sasi engkas. Durung mengko yen tandurane dipangan ama. Pikirane Marta ngambra-ambra teka ngendi endi.

Telung sasi saka kedadean iku Marta ketemu Sukina karo Margana nggawa pikulan arep menyang tegal. Marta takon marang Sukina.
“Esuk-esuk arep menyang endi, Na?”
“Arep sambatan”
“Nggone sapa?”
“Nggone Warina”
“Nyambat apa ta ?
“Dikongkon ngepeki jagunge neng tegalan”
“ Lho, wis panen ta”
“Wis”
Bareng Sukina karo Martana wis mungkur, Marta ngudarasa,”E, awak ki yen ketitipan balung kere. Tanggane panen jagung awake dhewe ngaplo. Biyen melua Warina rak melu panen jagung. Kapiran kapirun, gaga ora mangan sapi ora nuntun.”

Surabaya, 21 Juli 2010.

DODOL MBAKO NYAMBI DODOL WEDHUS

2010-07-19T04:21:00.000-07:00

Lumrahe wong adol kewan iku neng pasar kewan. Nanging kedadean ana ing pasar Tegalombo, Pacitan, Jawa Timur ora kaya mengkono. Mbok bakul mbako (tembako) saliyane dodolan mbako uga nyambi dodol wedhus. Kacetha ing gambar nalika dina iku mbeneri dina pasaran kecamatan Tegalombo yaiku tiba dina Kliwon. Gambar kajepret nalika dina Akad Kliwon tanggal 11 Juli 2010.

TAK KEREK, TAK DHUNAKE

2010-07-17T07:57:00.000-07:00

Rupane mono ya ora pati ayu. Dedege ora endhek nanging ya ora dhuwur, mung tiba sedheng. Pakulitane ora kuning nanging uga ora ireng, lumrah pakulitane wong-wong liyane. Mung saiki wis akeh prawan-prawan sing wis ora gelem melu tandur, ora melu matun menyang sawah. Mula sanajana ora pati ayu pakulitane dadi resik. Beda karo bocah wadon rong puluh taun kepungkur. Rata-rata bocah wadon saiki wis padha mambu sekolahan. Akeh-akehe wis padha namatake sekolahe nganti tekan SMA. Saiki wis arang –arang -- kena diarani ora ana -- bocah wadon sing buta huruf ateges ora sekolah. Ditambahi maneh asring menyang salon, sanajana salon iku salon pucuk gunung.
Ana salon kecantikan siji sakecamatan, ramene mung pendhak dina pasaran. Mbeneri pasaran ing kutha kecamatan kono, sing tiba dina Pon. Prawan-prawan sakiwa tengene kutha kecamatan padha menyang pasar melu mboke. Mula ora aneh sanajana bocah desa wis kulina karo tetembungan facial, creambath, rebonding lan sapanunggalane. Saben dina pasaran sing arep nyalon padha antri. Eling-eling, bisa menyang salon yen mung pendhak dina Pon. Saliyane dina pasaran Pon salon kecantikan mau tutup. Yaiku pasaran ing panggonanku.
Aku, saben dina Pon ya mesthi leren ing sacedhake salon kono, karo nunggu penumpang mula ya ngerti lan apal sapa-sapa sing asring mara menyang salon kono. Kadhang-kadhang aku ya sok melu kanca-kanca nggodha bocah-bocah sing arep menyang salon kuwi.
“Badhe tindak nyalon ta mbak?,” pitakonku marang sawijining bocah sing nganggo klambi cita kembang-kembang. Pitakonku mau satemene ya mung abang-abang lambe. Timbang nganggur karo ngenteni penumpang.
“Inggih,mas” wangsulane bocah wadon mau karo mesem. Bareng weruh eseme bocah wadon mau , mak tratab... sakala atiku krasa dheg-dhegan. Katon untune sing putih miji timun, mripate blalak-blalak mbawang sabungkul, irunge ngrungih pindha kencana pinatar – iki panyandra jaman biyen -- Sakjane wis suwe bocah wadon mau angger dina pasaran Pon numpak montorku, nanging aku ora sepira nggatekake bocah wadon mau. Ora krasa mripatku tansah ngetutake lakune bocah wadon mau, mlebu menyang njero salon. Dak sawang-sawang, dak gagas-gagas, dak pikir-pikir , jan-jane mono ora ayu ning piye ya ? Lamun mesem katon dhekik pipine. Esem iki sing marahi poyang-payingan. Ora krasa pikiranku nglambrang teka ngnedi-endi.
“Man, “ bengoke kancaku karo nggablog gegerku. “ Nglamun wae. Apa se sing dilamunke ?” omonge kancaku kemerecek.
Aku mung meneng wae. Ora mangsuli apa sing dadi pitakone kancaku mau. “Tak sawang saka kadohan kok sajakane kepencut karo bocah iku.”
Aku isih tetep meneng wae. “Rokok , Ta ?”aku nawani rokok menyang Narta sawise rada suwe ora omong-omongan.
“Wis. Lagi bar rokokan kok, “ Narta nampik pawewehku.
“Sapa , Ta, bocah mau ?” pitakonku marang Narta.
“Sing endi ? Klambi cita kembang-kembang mau, ta ?”
“Iya”
“Lha saben pasaran rak numpak montormu “
“Iya. Nanging aku ora pati nggatekake,”
“Jenenge Narti. Cah Sambong, omahe cedhake pak Lurah kono lho.”
“Anake sapa, Ta?”
“Anake pak Tama, bakul endhog”
Ora krasa wong-wong sing menyang pasar wis padha mulih. Sing arep numpak montorku wis padha ngenteni. Kalebu si Narti. Bakul-nakul liyane sing dadi langganan siji loro isih katon durung teka.
“Lik Samiyem mau wis numpak pa durung ?” pitakonku marang wong-wong sing arep padha numpak.
“Durung. Jarene mau isih arep tuku iwak kelong. Ditangisi anake dikongkon nukokake kalakan kelong.”
Lik Samiyem iki langganan lawas, mula aku ora wani ninggal. Penumpang banjur daktliti siji-siji. Bareng teka Narti sing pranyata wis lungguh ndhisiki, banjur tak kongkon lungguh neng ngarep cedhak sopir.
“Mbak, njenengan lenggah enten ngajeng mawon lho,” pakonku.
“Mboten mas, ngriki mawon sareng kaliyan tiyang tiyang mawon.”
“Sekeca wonten ngajeng mbak.”
“Sampun boten, wonten ngriki kemawon ,“ dheweke tetep puguh ora gelem lungguh ngarep.
Asem, batinku misuh . Upama gelem lungguh ngarep bisa tak gendhing, bisa tak jak omong-omongan. Aku kok duwe karep ala, ya ora. Karepku mono dak gawe becik, kanggo rumah tangga sing apik, bakal tak enggo selawase.
Dina, wis bola-bali ganti . yen wayah awan pikiranku bisa keslamur pegaweyan, golek penumpang mider-mider menyang pasar sing mbeneri pasaran dina iku , kayata menyang Tegalamba mbeneri pasaran Wage, menyang Parang mebeneri pasaran Paing lan sapiturute. Nanging yen mbeneri srengenge wis angslup... ora ana sing bisa nylamur ruweting pikir. Bisane mung ngetung usuk , pikiran nglambrang teka ngendi-endi. Gawang-gawang katon guwayane si Narti saklebatan . Lap katon ..... lap ilang. Lamat-lamat keprungu swarane radhio saka daleme pak Sastra, Mijil Kethoprakan ...

Lali lali datan bisa lali,
Lawas saya katon,
Upamakna wit-witan sing gedhe,
Tinutuhan datan bisa mati,
Mrajak saya semi tresnaku ngrembuyung.

Dina pasaran Pon candhake aku wis ancang-ancang, mengko yen Narti menyang pasar arep tak lungguhake ngarep. Mula lungguhan ngarep tak kosongake. Ora ana penumpang liya sing oleh numpak cedhak sopir. Arepa bakul langganan lawas, tetep ora oleh. Aku dina iki kudu bisa nyedhaki Narti. Kudu bisa .... kudu bisa ... kudu bisa....
Temenan, dina Pon Narti katon wis ngadhang neng pinggir dalan karo mboke. Mboke Narti katon nggawa dagangan rada akeh, pirang-pirang senik – wong kene ngarani senik kanggo wadhah saka pring sing dienam -- .pedal rem langsung tak pidak, montor mandheg greg.
“Mangga, mbak panjenengan wonten ngajeng kemawon.”
“Lha simbok pripun, simbok wonten wingking.”
“Simbok nggih kersane mawon, kersane nengga dagangan.”
“Boten ah, mesakaken simbok.” Narti tetep ora gelem lungguh ngarep. Njur numpak montor lungguh jejer mboke. Aku wis ora wani meksa maneh. Nanging sing jenenge ati iki sing ora karu-karuwan. Kapan baya aku bisa omong-omongan karo si Narti. Sanajan wis sakmontor – aku sopir dheweke penumpang --- isih tetep ora bisa ngomong. Paribasan wis bisa lungguh jejer nanging isih durung bisa kandha . Kandha sing sabenere rasaning atiku. Kaya unen-unen ning parikane para sindhen kae : Bisa nggender, ra bisa ndemung. Bisa jejer, ra wani nembung. Kaping pindho aku wis golek rekadaya supaya aku bisa ngomong karo Narti nanging gagal. GAGAL TOTAAAAAAAAL ......
Kari pisan , aku kudu nggawe sanjata pamungkas. Sanjata iki saiki kapeksa tak anggo. Yen pisan iki ora bisa klakon, ora ana gunane urip neng ngalam donya. Aku rumangsa ora bisa urip mulya yen ora bisa sumandhing karo si Narti. Entenana sanjata pamungkasku Narti! Tak kerek, tak dhunake. Ora kenek, tak dhukunake!!!

---- 000 ---

Malem Jemuah aku mara menyang omahe mbah Dhukun Sama, diwenehi mantra Jaran Goyang . Mantra dikongkon ngrapal wayah engi pendhak jam rolas bengi .

Niyatingsun matek aji,
Ajiku si Jaran goyang,
Tak goyang tengahe latar,
Cemethiku sada lanang,
Taksabetake gunung jugrug
Tak sabetake segara asat,
Marang si jabang bayine Narti,
Lulut, lulut, lulut marang raganingsun , .... banjur nggedrug lemah ping telu.

Seminggu, rong minggu, telung minggu nganti patang minggu. Lho kok ora ana bedane. Kok ya mung panggah wae. O, mbok menawa ora jodho. Mula aku banjur golek dhukun maneh sing luwih ampuh. Aku dikandhani kanca jarene ana ing Jember. Dak parani. Embuh desane . aku dhewe ya ora weruh, sing cetha saka kutha Jember isih telung puluh kilo.
Padha karo sing sepisan, padha ora jodhone. Pungkasan, aku menyang Trenggalek pinggir segara kidul. Lumrahe papan pinggir segara iku akeh dhukun ampuh. Biasane mantrane kanggo mbayoni utawa nglemesake iwak gedhe yen mancing neng segara kidul. Yen iwak gedhe wae bisa lemes mosok jabang bayine si Narti ora bisa lulut.

“Kula nuwun,”
“Mangga, pinarak mas.”
“Ngaturaken ulem.”
“Saking pundi?” pitakonku.
“Sambong. Kirman sopir rak panjenengan ta ?”
“Leres,” ulem tak tampani. Tak waca saklebatan, saka pak Tama. Atiku wis krasa dheg-dhegan. Ulem tak bukak banjur tak waca kanthi tlesih : Narti menikah dengan ......
“Mati aku ....... “

Surabaya, 17 Juli 2010.

ANAK ANUNG ANINDHITA

2010-07-06T18:16:00.000-07:00

Tokone gedhe ana ing pojoke dalan, ora adoh saka pasar, cete ijo, jenenge “Toko Sida Mampir”. Toko sing kondhang sa kecamatan. Saben wong mesthi weruh toko Sida Mampir. Sing tuku kemrubut, nganti bakule ora ketok bokonge. Sanajana wis blanja neng njero pasar , mesthi mampir menyang toko "Sida Mampir". Apa sebabe ora weruh. Ora ana toko liya sing madhani gedhene karo tokone pak Dira Omplong. Samubarang ana ing jero toko ana, arep takon barang apa wae ana, dadi ora nganti mbalekake wong tuku. Satemene regane mono meh padha wae karo rega toko-toko liyane . Kadhang ana barang sing luwih murah, nanging uga ana barang sing luwih larang saka toko liyane. Ning kondhange, kae lho tokone pak Dira regane kacek karo liyane, yen dibandhing karo toko liyane luwih murah. Sing blanja mrono, rumangsa luwih marem yen tuku menyang tokone pak Dira . Mula ora nggumunake yen toko-toko liyane padha sepi ora ana sing nukoni.
Wong-wong padha gumun. Padha –padha tunggal toko kok milih mrono. Sing tuku paribasan antri. Kamangka toko liyane barange ya padha, olehe ngladeni ya ora ana bedane. Malah-malah toko sing jejere wae sing dagangane padha, ora ana sing tuku. Akeh sing ngarani pak Dira nduwe pesugihan,.
Bab pesugihan, kuwi mung kari sing ngarani. Wong seneng ora kurang pengalem, wong gething ora kurang penacad. Kanggone wong sing ora seneng, ya mesthi wae sugih wong ngingu thuyul, ngingu pesugihan nyai Blorong, ngingu pesugihan kandhang bubrah lan sapiturute. Apa buktine? Coba gagasen, ingatase bakulan adeg toko, toko-toko liyane blas ketepas ora ana sing nukoni. Balik tokone pak Dira sing tuku nganti antri, malah padha klesetan neng ngarep toko. Lha mbok tuku neng toko liyane tinimbang nganti direwangi turon-turon neng ngrep toko ngono. Ngono iku yen ora nduweni pesugihan ya ora kira. Mengkono guneme wong sing ora seneng.
Yen diturut riwayate pak Dira jaman biyen, jarene mung dodol omplong, mula kesuwur karan pak Dira Omplong. Omplong tilas wadhah cet, gendul wadhah mangsi, diresiki banjur digawe senthir. Dodolane ubarampene lampu, wiwit saka senthir, lampu teplok, lampu gandhul, semprong beling. Iku jaman biyen nalika durung ana listrik. Saking gematine, eling-eling rumangsa adoh saka ngomah,lunga bara saka desa asale, menyang paran golek pangan, mula pak Dira ya setiti banget. Bathine anggone pepayon disimpen kanthi premati. Ora bakal ngeculake dhuwit yen ora perlu banget. Kadhang yen sedina ora payon direwangi pasa,. ngempet ora mangan. Suwe-suwe dagangane ora mung senthir, nanging candhak kulak dagangan liyane, kayata beras, lenga, sarta barang-barang sing saben dina dadi kebutuhane wong.Saka anggone setiti mau pak Dira saiki sugih mblegedhu, mubra mubru blabur madu. Samubarang sing dikepengini klakon. Nanging ana cacade sethithik, uga amarga setitine, yen ana wong njaluk sumbangan -- cara kene serkileran --uga paling sethithik anggone nyumbang, isih nganggo ngundhamana,"Golek dhuwit kuwi angel, bola-bali njaluk sumbangan" .
Pak Dira nduweni anak mung siji, metu lanang. Wiwit bayi procot saka kandhutan, ora saben wong oleh nggepok utawa nyenggol anake. Pancene anggone diparingi momongan wis rada kasep, mula katresnane kasok marang si jabang bayi. Ora saben wong oleh nggendhong, sing tukang momong wae yen arep nggendhong jabang bayi kudu wisuh nganggo karbol dhisik.
“Aja dicemok, mengko mundhak lara,” kandhane pak Dira nalika ana wong arep ndemok bayi. Lumraha mono wong sing arep ndemok bayi, tangane kudu dicelupake banyu panas supaya kruma-kruma padha mati. Ngerti sampeyan kruma? Kruma kuwi kewan sing cilik banget sing marahi lelara, cara saikine bakteri utawa baksil. Yen wis nyata-nyata resik lagi diolehi nggendhong bayine.
Bocah mung digendhong ngalor ngidul, ora oleh nganti mudhun menyang lemah, alesane sing reged, sing kotor, sing ora resikan, werna-werna lah. Apa maneh bab panganan, jan ... kikrik banget. Ora oleh si bocah nganti mangan pawewehing liyan. Alesane uga werna-werna, sing ora memenuhi syarat kesehatan, sing ora ana gizine, sing beracun lan liya-liyane. Pokoke pokok si bocah ora kena mangan panganan pawewehe wong liya. Mula tangga teparo ora ana sing wani menehi panganan marang anake pak Dira.
Nalika bocah, diuja sabarang kekarepane,. wong dhasare wong sugih. Mula apa sapenjaluke anake mesthi dituruti. Wiwit isih bocah cilik, nalika kancane dolanan kebo-keboan sing digawe saka bongkoke klapa njur digeret, dheweke wis ditukokake montor-montoran weton toko. Nalika kancane dolanan bedhil-bedhilan saka pring , dheweke wis ditukokake pistol-pistolan saka batu batrei, sing bisa murub lan muni theret....thret.....thet. Samubarang dolanan duwe. Kaya ngono mau mung dadi kepenginane kanca-kancane. Kanca-kancane mung bisa ngulu idu. Sakdeg sak nyet apa kekarepane kudu dituruti lan mesthi keturutan.
Saka anggone nguja marang anak, dadine bocah gedhe dadi bocah ugungan, cara saiki “anak mama”. Mogok ora gelem sekolah. Jarene yen mikir abot-abot sirahe ngelu. Mula yen wayahe wulangan Matematika utawa IPA dheweke wani mbolose tinimbang ora. Yen ana PR saka gurune sing nggarap PR mau dudu dheweke dhewe. PR e digarapake guru lese. Yen dikongkon nggarap PR dhewe, wani nangise tinimbang nggarap PR.
Jan-jane mono wong tuwane ora kurang anggone usaha. Wong ya dilesake pirang-pirang enggon sejene les marang guru kelase. Jalaran asring mbolos, meh saben dina pak Dira oleh layang saka gurune anake jarene ora mlebu sekolah.
Pak Dira dhewe uga bingung, saben kesuk pak Dira dhewe sing nyepakake kebutuhane anake. Wis genah budhal, ya wis nganggo seragam sekolah, wis sarapan barang, lan ya ketok budhal metu saka omah. Ning ora teka sekolahan. Embuh menyang endi parane.
Saiki pegaweyane mung pit-pitan montor ngalor ngidul turut ndalan. Kadhang-kadhang balapan, totohan karo kanca-kancane. Dhek emben, tiba ndlosor nalika balapan neng kulon kali. Awake babak bundhas kabeh. Pit montore bengkung, pelege dadi angka wolu. Untung wae bocahe slamet. Nalika pak Dira dikandhani yen anake tiba, mung bisa ngelus dhadha, karo ndonga.”Gusti, nyuwun ngapura.”
Bareng teka ngomah bocahe ditakoni, ora gelem semaur. Anane mung meneng wae. Pak Dira dhewe nganti judheg ngrasakake kelakuwane anake.

---------0000--------

“Koran, koran., koran ,” bengak-bengoke tukang koran nawakake dagangane. “Berita Karang Turi.... jambret.... berita Karang Turi .....jambret. Berita koran .... berita koran .....berita koran.....berita Karang Turi ....... copet”
“Dingaren , tukang koran liwat kene, “kandhane Dirman ,menyang tanggane. “Enten berita napa ?” pitakone Dirman.
“Niku wau, mbah Man tumbas, criyose Katna di massa.”
“Katna sinten? Anake Dira Omplong ?”
“Enggih, wau dalu di massa”
“Lha napa perkarane ?”
“Njambret kalunge tiyang. Lha njambret enten gang. Tiyange bengok-bengok, terus dikepung. Digebugi nganti klenger.”
“Njambret enten gang, nggih boten isa mlayu. Njambret niku mesthine enten ndalan gedhe, dadi mlayune gampang. Lha saniki enten pundi?”
“Enten rumah sakit, duka urip duka mboten.”
“Lha kok njambret niku critane dospundi?”
“Kalah totohan. Wau dalu rak Jerman mungsuh kalih Argentina. Piyambake milih Argentina. Pur siji njago Argentina. Ternyata empat kosong”.
“Lha anake wong sugih kok ngaten, kok teksih njambret ? Lha mbok njaluk mawon teng bapake.”
“Nggih duka. Kira-kira ajrih kalih bapake. Bapake jane ya ora kereng.”
“Lha enggih, anake wong sugih mawon njambret. Napa malih anake wong mlarat?”kandhane Dirman karo nyetater pit montore arep budhal menyang kantor.

Surabaya, 6 Juli 2010.

DHANDHANG UNGAK-UNGAK

2010-06-30T20:26:00.000-07:00

“Ngaten lho mbah, griyane calon besan menika majeng ngidul, dene griya kula majeng ngaler. Niku dospundi ? Angsal napa mboten ?” pitakone Partana menyang mbah Guna.
Mbah Guna iku dhukun petung sing kondhang. Saben wong arep nduwe gawe, mantu apa nyunatake mesthi njaluk tulung marang mbah Guna supaya nggolekake dina sing becik. Petunge cespleng, mula ora aneh yen mbah Guna kesuwur.
“Lha kaya ngono kuwi jenenge dhandhang ungak-ungak utawa dhandhang anguk-anguk. Ngerti sampeyan maknane ?” pitakone mbah Guna.
“Nggih kula boten ngertos,” wangsulane Partana.
“Dhandhang niku tegese manuk gagak. Ungak-ungak sampeyan ngerti. Dhandhang niku perlambange tiyang ajeng pejah. Sampeyan rak ngerti dongenge . Yen enten manuk gagak pating graok samber-samberan, mesthi..... kena dipesthekake ....yen badhe enten tiyang pejah. Napa melih yen adu cocor. “
“Adu cocor niku sing pundi mbah ?”
“Adu cocor niku omah sing adhep-adhepan mung keletan dalan. Ngoten niku boten becik”
“Napa nggih saestu ta mbah.”
“Lho, sampeyan kok boten percaya. Ngelmu kula niku ngelmu titen, tegese neniteni kedadean-kedadean sing empun klakon. Lha yen ngango rumus nggih boten enten. Niku empun kathah buktine. Nika si Warsini nalika rabi kalih Suman , rak boten jujur ta. Salah siji mesthi ana sing mati ndhisiki. Bardi kalih Sumarti nggih ngoten.”
“O, enggih.” Partana ngiyani.
“Sak jane empun kathah tiyang sing njaluk tulung dhateng kula niku, sedaya nggih sami nurut napa sing kula omongake. Lha kangge conto sing sae nika, Yu Waginah nalika ajeng besanan kaliyan Sumadi. Waune griyane yu Waginah madhep ngetan, dene Sumadi madhep ngulon. Bareng njaluk tulung teng kula, nggih kula kandhani .... ngoten niku boten becik. Omahe lajeng diputer ngoten lho.”
“Diputer dospundi, mbah?”
“Nggih dielih adhepe. Waune madhep ngetan, saniki madhep ngidul.”
“Enggih, nggih mbah. Waune lawange madhep ngetan ngadhepake dalan saniki dalane rak enten ngiringane. Napa boten enten cara sanesipun ta mbah ?”
“Cara sing dospundi ?”
“Nggih upamane, mengke mantene mlebet saking kilen, napa saking pundi ngoten?”
“Nggih boten saged. Barang ngoten kok sampeyang enyang. Nek boten saged nggih boten saged. “
“Lha dospundi ta mbah. Wong bocahe niku empun padha senenge.”
“Lha nek kula boten wani. Sampeyan wurungaken mawon. Kanggene kula sanajana liya kutha tetep kula boten wani. Upamane ngriki, kalih sampeyan gadhah mantu tiyang Jakarta. Kanggene kula tetep boten wani. Dene sampeyan meksa, akibate kula boten melok nanggung lho. Mengke ampun nyalahake kula.“

Krungu krenahe mbah Guna sing kaya mangkono, atine Partana bingung, sebabe srawunge anake wedok karo calon mantune wis kaya-kaya ora kena dipisahake. Esuk sore, awan bengi bocah loro tansah runtang-runtung ngalor ngidul. Saben Partana kepethuk tangga mesthi di semantakake kapan olehe arep mantu ? Partana wis rada rikuh karo tangga teparo jalaran bola-bola disemoni. Yen suwe-suwe ora ndang dinikahake ora becik dadine. Mengko yen nganti mbobot gek kepriye. Mendah wirange. Lha saiki sing dadi ganjelan prekara omah. Omahe calon mantu ngulon, dene omahe Partana dhewe madhep ngetan. Njaluk tulung mbah Guna diaturi supaya metung, diwanti-wanti aja nganti diterak, jalaran gedhe balake. Jarene mbah Guna akeh kedadean sing kena kanggo conto, akeh-akehe ana kedadean yang ora kepenak.
Apa arep klakon diwurungake ? Kok kaningaya temen. Wong bocah wis padha senenge, saben dina runtang-runtung. Yen nganti dipisahake apa ora mesakake ? Ya yen ora nglalu ? Menawa nganti nglalu sing rugi ya sapa , yen ora awake dhewe. Atine Partana jibeg.
“Piye buke?,” pitakone marang bojone.
“Lha ya embuh ta pak. Aku dhewe ya melu bingung. Mbok njajal menyang nggone besan. Coba dirembug sing apik. Mbok menawa nemu dalan liya”
“Apa ya ngono ta apike ?”
“Ya njajal ta. Kabeh mau dicoba .”
Bakda Mahgrib Partana karo bojone sida menyang omahe calon besan . Ing dalan wong loro mung meneng-menengan wae. Padha ngenam gagasan dhewe-dhewe. Kepriye mengko tanggapane besan yen dheweke murungake nikahane anake? Apa besan ora nesu ? Ya yen nesune mung tata lair wae, ora dadi ngapa, bakal didhadhagi. Janji gelem njaluk ngapura, Partana yakin yen bakal diapura . Lha yen mlaku batin, gek kepriye dadine ? Ngerti-ngerti lakune wis teka omahe calon besane.
Sawise bage-binage sawetara, nakokake kabar keslametan banjur miwiti apa sing dadi tujuwane.
“Nyuwun ngapunten san, kok kula nolak menika boten. Nurut petangan, menika wonten sing geseh. Menika kados pundi ?” Partana ngandhakake wigatining rembug.
“Geseh dospundi ?, “ pitakone calon besan.
“Kula kalih penjenengan menika sagged dipun wastani dhandhang ungak-ungak utawi dhandhang anguk-anguk. Menawi dipun lajengaken mangke salah satunggal mesthi wonten ingkang pejah”
“Lajeng kersane kados pundi ? “ pitakone calon besane ngangseg.
“Rehdene kula boten wantun nerak pepacuh menika, kula suwun kanthi dhanganing penggalih, bab nikahipun ndhuk inggih anak kula kaliyan putra panjenengan dipun wurungaken kemawon.”
“ Lha ....”, calon besane kaget. “Menika menapa sampun dipun galih ingkang saestu ?”
“Inggih sampun. Miturut mbahipun ndhuk menika menawi dipun lajengaken mangke kirang prayogi.”
“Menawi kersa penjenengan kados makaten, lan menika sampun dipun galih ingkang saestu, kula namung ndherek kemawon. Namung kula suwun panjenengan piyambak ingkang ngendikan kaliyan putranipun.”
Blong, rasaning atine Partana , dene calon besane uga nyarujuki apa sing dadi kekarepane. Enggal –enggal Partana nyuwun pamit sawise rampung rembugane.
Dina candhake, wayahe sore bubar wayah Ngasar, bocah sakloron diceluk dijak rembugan. Partana ngandhakake yen mau bengi wis rembugan karo calon besan, yen sesambungane antarane anake wedok karo bakal bojone ora perlu diterusake.
“Aja dadi atimu sakloron, aku ora duwe niyat apa-apa, kejaba mung kanggo kabecikanmu sakloron, “ kandhane Partana menyang anake lan calon mantune .
Anake wedok bareng krungu kandhane Partana banjur bradhat mlayu mlebu kamar, ungkeb-ungkeb nangis ana njero kamar. Nganti seminggu anake wedok isih nangis wae, ora gelem metu saka kamar, ora gelem tandang gawe. Sangsaya suwe awake sangsaya kuru, kuru, kuru .......

---------000----------

Sasi Besar, sasi becik, sasi wayahe akeh wong duwe gawe. Meh saben dina Partana nampa ulem-ulem manten. Sajroning sasi iki wis kira-kira ana undhangan sepuluh sing ditampa Partana. Bayaran sesasi entek kanggo nyumbang – cara Surabaya buwuh--- menyang nggone wong duwe gawe. Arep ora teka, rumangsa isin jalaran diundang, gek mangka tangga cedhak utawa kenal apik. Arep teka, kanthong rasane wis tipis banget. Mengko jagane pangan apa, kamangka tanggale isih dawa ?
“Sampeyan dijak mbesani mbah Guna ora , Lik ?” pitakone Kadimun menyang Partana.
“Mbesani menyang ngendi?”
“Jarene menyang Nganjuk.”
“Ya dijak ora dijak, aku tetep melu. Yen nganti ora melu aku rak isin. Kapan budhale?”
“Sesuk esuk.”
“Ya, yen ngono aku tak cepak-cepak.”
“Arep nggawa apa ta, wong mbesani wae, rak cukup nggawa amplop.”
“Lha apa ora nggawa salin , wong lunga adoh?”

Esuke Partana sida budhal melu mbesani anake mbah Guna menyang Nganjuk. Neng dalan wong-wong sing melu mbesani ora ngrembug bab mbesani malah-malah sing dirembug bal-balan. Pancen Piala dunia nyedhot kawigatene wong akeh. Saben dina dadi bahan caturane wong-wong sadonya.
Ora krasa rombongan besan wis teka ing nggone sing duwe gawe. Kabeh padha enggal-enggal mudhun saka montor, njujug menyang pondhokane penganten lanang. Ana sing perlu menyang buri, saperlu wisuh utawa raup. Sawise mambu banyu, rasane awak krasa seger. Sawise tata-tata upacarane penganten wis rampung, penganten lanang diirit menyang papan pahargyan.
Satekane papan pahargyan Partana kaget,” Lho omahe besane mbah Guna ki rak madhep ngalor, kamangka omahe mbah Guna madhep ngidul.....”, Partana banjur nyedhaki mbah Guna banjur takon ,”Mbah, niki rak dhandhang ungak-ungak ?”
“Aku lali, aku mrene kae wayahe bengi, dadi ora ngerti lor kidul.”
“Ooooo, yen lali dhanyange ya melu lali ta ?,” Partana mesem kecut.

Surabaya,. 1 Juli 2010.

GRAHANA

2010-06-27T17:48:00.000-07:00

Rembulan benjo dhepipil ing pipining mega
lara dicokot buta
langit sigar gumelar tanpa sabawa, surem
manuk engkuk celuk-celuk neng dhuwur gumuk
peri gentayangan golek kanca
bocah-bocah dolan nggebug buta kang lagi mangsa
sambe kala lunga nggendring ndhelik ndremimil neng pojoking watu sungil
lara-lara aja mara , rahayu sing padha teka
dongenge simbah jaman kuna

bocah dolan, bocah jamuran wis ora ana
kegiwang rembulan kothak
kentir ing crita kang mili dawa
lunjak-lunjak ngguyu nyekakak

grahana teka
ora ana bocah dolan sing nggebug buta.

Surabaya, 27 Juni 2010.